wait لطفا صبر کنید
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مشروح مذاکرات » مشروح مذاکرات مجلس سنا » دوره دوم مجلس سنا

0/0 (0)
مشروح مذاکرات مجلس سنا، دوره 2
[1396/06/22]

جلسه: 73 چهارشنبه 23فروردین ماه 1334  

 

فهرست مطالب:

1-تصویب صورت مجلس

2-بیانات قبل از دستور آقای آموزگار

3-معرفی دولت جدید به وسیله آقای انتظام کفیل نخست‌وزیری و وزیر امور خارجه

4-طرح گزارش کمیسیون خاص اصلاح آئین‌نامه مجلس سنا و تصویب مواد آن

5-موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

مشروح مذاکرات مجلس سنا، دوره 2

 

 

جلسه: 73

چهارشنبه 23فروردین ماه 1334

(دوره پنجم اجلاسیه)

 

فهرست مطالب:

1-تصویب صورت مجلس

2-بیانات قبل از دستور آقای آموزگار

3-معرفی دولت جدید به وسیله آقای انتظام کفیل نخست‌وزیری و وزیر امور خارجه

4-طرح گزارش کمیسیون خاص اصلاح آئین‌نامه مجلس سنا و تصویب مواد آن

5-موقع و دستور جلسه بعد- ختم جلسه

 

مجلس ساعت نه و نیم صبح به ریاست آقای تقی‌زاده تشکیل شد

1-تصویب صورت مجلس

رئیس-صورت مذاکرات جلسه اخیر هنوز به چاپ نرسیده است ولی صورت جلسه چهارشنبه 25 اسفند ماه طبع و توزیع شده اگر نظری هست خواهد فرمود (گفته شد نظری نیست) چون نظری نیست

شمس ملک‌آرا- فعلاً که نخوانده‌ایم، الان داده‌اند دست ما چطور می‌توانیم نظر بدهیم؟

رئیس- اگر اصلاحی لازم داشته باشد بدهید به تند‌نویسی و البته باید خیلی قبل از وقت توزیع بشود

شمس ملک‌آرا- البته باید ترتیبی داده شود.

رئیس- بله صحیح است چون نظری نیست تصویب می‌شود الّا این که اگر اشکالاتی باشد و اصلاحی لازم باشد بدهید به تند‌نویسی

اسامی غائبین خوانده می شود

(به شرح زیر قرائت شد)

غائب با اجازه آقای سید محمد‌صادق طباطبایی

غائب بی‌اجازه آقای سرلشگر بقایی

2-بیانات قبل از دستور آقای آموزگار

رئیس- آقای سرلشگر بقایی نوشته‌اند و عذر خواسته‌اند که به جهتی نتوانستند برسند، اصلاح می‌شود. آقای آموزگار جزء قبل از دستور اسم‌نویسی کرده‌اند بفرمایید.

آموزگار- ‌چون هیئت دولت هنوز معرفی نشده بنده عرض زیادی ندارم و البته در موقعی که برنامه دولت مطرح می شود یک عرایض مهمی دارم که یک قسمت آن به واسطه مسافرتی بود که به فارس کرده‌ام و در آن موقع البته عرض خواهم کرد و امیدوارم قبل از این که مطالب گفته شود آقایان پیشنهاد کفایت مذاکرات ندهند اما امروز تذکری که می‌خواهم عرض بکنم به طور اختصار این است که بعد از تعلیق کابینه در خارج، در روزنامه‌ها مطالبی خوانده می‌شود و دیده می‌شود که به عقیده بنده خیلی قابل توجه است و قبل از این که دولت معرفی شود بنده وظیفه اخلاقی و وجدانی خودم دیدم که این جا تذکر بدهم که اشخاصی بوده‌اند در سابق یعنی در دوره کابینه سابق که اعمالی مرتکب شده‌اند یا به آنها نسبت اعمالی می‌دهند که به عقیده بنده صرف‌نظر کردن از آنها صلاح نیست آقای نخست‌وزیر از طرف اعلیحضرت همایون شاهنشاهی فرمودند بایستی این کابینه تعقیب بکند آن چیزهایی که نسبت به اشخاص معین گفته و می‌‌گویند اگر راست است حتماً باید تعقیب شوند‌. اگر راست نیست که باید آنها تبرئه بشوند موضوع شهرداری یکی از موضوعات بسیار مهمی است که بنده با آن که با آن جا ارتباط مستقیم ندارم از اشخاص موثق چیزهایی شنیده‌ام که اگر عرض کنم همه‌تان متأثر می‌شوید آقا شهرداری که متعلق به مردم است برای انجمنش ببینید چه بازی در آورده‌اند و پایتخت مملکت شما هنوز انجمن ندارد و تحت تاثیر فرد واحد یا اراده شخص واقع می‌شود در همین تهران مالیاتی را که ما می‌دهیم که صرف آبادی و بهداشت و عمران بشود حیف و میل کردند بنده نمی‌خواهم اشخاص را نام ببرم ولی به طور اجمال عرض می کنم که این قضیه فوق‌العاده مهم است و بایستی حتماً تعقیب بشوند و بنده من باب تذکر عرض می کنم که انشاءالله وقتی دولت معرفی شد و برنامه هم داده شد این جا بنده یادداشت کردم عرایضی عرض می‌کنم و خیلی خوشوقتم که هیئت دولت جدید تشریف آوردند و بنده عرایض خودم را در موقعی که برنامه دولت مطرح است به عرض آقایان خواهم رسانید ولی قبل از این که دولت معرفی شود خواستم که سه تذکر بدهم یکی راجع به شهرداری بود که عرض کردم و یکی هم راجع به بازرسی نخست‌وزیری است بازرس نخست‌وزیری آقایان سابقه دارند هنوز مرکب کمیسیون مشترک مجلسین خشک نشده در وزارت دادگستری بازرس کل کشور است که از سابق تأسیس شده بود و یادگار اعلیحضرت فقید است بازرس کل کشور تحت نظر وزارت دادگستری یک مؤسسه بسیار بسیار مفیدی بود و بنده یکی از اشخاصی هستم که در آن مدت موفق شدم به یک بازرسی‌هایی و در بازرسی مملکت هم خدماتی شده بود ولی در دوره سابق بازرسی نخست‌وزیری تأسیس کند بنده اسم اشخاص را نمی‌برم و همیشه معتقد هستم که شخص تا وقتی که توجه اتهام به او نشده باشد نباید اسم برد اسم نمی‌برم ولی بازرس نخست‌وزیری یک صف تشکیل داده بودند با یک بودجه‌ای و بازرسی وزارت دادگستری هم به نام بازرسی کل کشور تشکیل داده بودند با یک بودجه‌ای و یک حکومت فقیری که هیچ ندارد و همین قدر دنبال حساب و اقتصاد صرفه‌جویی می‌روند که اداره متناقض یعنی چه؟ بازرس این مملکت اگر یک مؤسسه لازمی است باید یک جا باشد بازرس کل کشور را پس حذف کنید و کمیسیون مشترک مجلسین هم که تصویب کرده است به خود تصویب کرده است اگر آن صحیح بوده است بازرس کل کشور دیگر معنی ندارد اینها یک تذکراتی است که بنده به طور دربست عرض کردم و تفصیل آن را موقعی که برنامه دولت مطرح است می گویم خاصه می‌گویم خاصه مطالبی راجع به فارس از نظر اهمیت آن جا و از نظر بهداری آن جا و از نظر راه آن جا دارم که عرض می کنم چون فارس از همه جا عقب‌تر است و بنده دلایلی تهیه

+++

کرده‌ام که ثابت بکنم فارس مورد بی‌مهری دولت‌ها واقع شده است و خوشبختانه چون این دولت دولت بسیار بسیار مناسبی است و امیدواری می‌رود که انشاءالله نتیجه مطلوب بگیریم در موقع طرح برنامه بنده عرایض خودم را عرض خواهم کرد.

1-معرفی دولت جدید به وسیله آقای انتظام کفیل نخست‌وزیری

رئیس- بعد از نطق قبل از دستور معرفی دولت است آقای انتظام بفرمایند.

کفیل نخست‌وزیر وزیر امور خارجه (آقای انتظام)- خاطر محترم آقایان مستحضر است جناب آقای علاء به فرمان همایونی مأمور تشکیل دولت جدید شدند ولی متأسفانه به واسطه عارضه کسالت و لزوم عمل جراحی فوری مجبور شدند که ایران را ترک کنند و در غیاب ایشان افتخار کفالت نخست‌وزیری به عهده بنده است و به این جهت برنامه دولت را بنده از طرف ایشان به اطاع آقایان محترم می‌رسانم:

اکنون که به فرمان شاهنشاه مأموریت تشکیل دولت به اینجانب محول گردیده است به مورد می‌دانم توجه نمایندگان محترم را به چند نکته که به اختصار به میان می‌آورم جلب نمایم

پس از قیام تاریخی مردم ایران در 28 مرداد که بی‌گمان یکی از صفحات درخشان تاریخ پرافتخار کشور ما را تشکیل می دهد دولت گذشته به فرمان و رهبری اعلیحضرت همایون شاهنشاه و کمک مردم و همکاری گرانبهای نمایندگان محترم مجلسین توفیق حاصل کرد که در سیاست خارجی ایران و برقراری روابط دوستانه متقابل و شرافتمندانه با دولت وملت انگلستان و حل مسائل مرزی و مالی با دولت شوروی در تحکیم روابط دوستانه با کشورهای دیگر دور و نزدیک خصوصا جلب کمک‌های فنی و مالی دولت آمریکا که تأثیر آن در وضع مالی و اقتصادی ایران مورد دردانی ملت و دولت ایران می‌باشد خدمات بزرگی به کشور و ملت ما بنماید و در راه‌حل موضوع نفت که بزرگترین مشکل کشور ملت ایران را تشکیل می‌داد موفقیت مهمی به دست آورد همچنین در عهد دولت گذشته نیروی انتظامی به رهبری شاهنشاه توفیق حاصل کرد که امنیت را در سراسر کشور برقرار سازد و اکنون نیز دولت با ادامه همان روش دولت گذشته در مورد سیاست خارجی و حفظ امنیت و مبارزه با افراد اخلالگر هدف و برنامه آن از یک ماده تجاوز نمی‌کند و آن هم بهبود وضع مردم و آسایش طبقات زحمتکش از راه افزایش تولید و بالا بردن سطح فرهنگ و بهداشت عمومی و اصلاحات اجتماعی است که همواره مهمترین و بزرگترین هدف شاهنشاه ما بوده است و چون برای بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی کشور و فراهم آوردن آسایش و رفاه مردم باید کلیه دستگاه‌های اقتصادی و اداری کشور را از آلودگی‌ها و بدنامی‌‌ها پاک کرد و حتی‌المقدور کار مردم را به خود مردم واگذار نمود دولت دولت اینجانب پشتیبانی شاهنشاه مجلسین و مردم با تمام نیروی خود با فساد و نادرستی مبارزه خواهد کرد و در ریشه‌کن کردن فساد و راندن تنبیه نادرستان و سوء‌استفاده‌کنندگان در هر مقام و منصبی که باشند و همچنین اجرای قانون در مورد تمام افراد کشور جدا اقدام می‌نماید بدیهی است که تشویق مردان درستکار و لایق و دانشمند و خدمتگزار که همیشه مورد نظر مخصوص شاهنشاه بوده است نیز یکی از هدف‌های دولت اینجانب می‌باشد.

در خاتمه امیدوارم به یاری خداوند متعال و توجهات اعلیحضرت همایون شاهنشاه و پشتیبانی نمایندگان محترم مجلسین دولت در انجام خدمت به کشور و مردم توفیق حاصل نماید

اینک اعضای دولت را به این شرح معرفی می‌نماید

جنابان آقایان:

علی معتمدی وزیر مشاور

اسدالله علم وزیر کشور

دکتر علی امینی وزیر دارایی

تیمسار سپهبد عبدالله هدایت وزیر جنگ

جنابان آقایان:

دکتر جهانشاه صالح وزیر بهداری

مهندس اشراقی وزیر پست و تلگراف و تلفن

عبدالله انتظام وزیر امور خارجه

مهندس طالقانی وزیر کشاورزی

حاج محمد نمازی وزیر مشاور

دکتر محسن نصر وزیر کار

دکتر محمود مهران وزیر فرهنگ

تیمسار سرلشگر ولی انصاری وزیر راه

جناب آقای ابراهیم کاشانی کفیل وزارت اقتصاد ملی

وزارت دادگستری تا تعیین وزیر تحت نظر اینجانب خواهد بود و جناب آقای میرمطهری کماکان سمت معاونت وزارت دادگستری را خواهند داشت

جناب آقای محمود هدایت معاون نخست‌وزیر حسین علاء

4-طرح گزارش کمیسیون خاص اصلاح آئین‌نامه مجلس سنا و تصویب مواد آن

رئیس- برنامه دولت طبع و توزیع می‌شود خدمت آقایان و در جلسه بعد البته مطرح می شود ولی تعیین جلسه بعد در این صورت موکول خواهد بود به این که این طبع و توزیع تمام بشود و باید اطلاع بدهم دیگر این که اصلاحاتی برای آئین‌نامه داخلی مجلس سنا در نظر گرفته شده است و در کمیسیونی که آقایان ملاحظه فرموده‌اند و مرکب از 10- 12 ماده است اصلاحات اصلی که در کمیسیون شد زیادتر است ولی آقایان صلاح در این دیدند که چند تا موقتاً اصلاح بکنند و در صورت لزوم همین امروز مطرح می شود. آقای مهندس شریف امامی بفرمایید. ببخشید قدری تأمل بفرمایید این پیشنهاد قرائت بشود بعد توضیح بدهید.

(پیشنهاد آقای دکتر ملک‌زاده به شرح زیر قرائت شد)

چون تصویب مواد مربوط به انتخاب کمیسیون ها و شعب فعلاً لازم می‌باشد پیشنهاد می‌نمایم اولاً فقط مواد 6 و 16 و 28 و 34 و 39 گزارش مورد بحث که مربوط به انتخاب کمیسیون‌ها و شعب است مطرح گردد ثانیاً چون دو شوری است یک فوریت سؤال مواد نام برده بالا پیشنهاد می‌نمایم تا امروز مواد مزبور به تصویب برسد و طبق این مواد اعضاء کمیسیون‌های دائمی و کمیسیون تحقیق انتخاب و تعیین شوند.

رئیس- آقای مهندس شریف‌امامی.

مهندس شریف‌امامی- بنده عین این پیشنهاد را می‌خواستم به عرض برسانم ولی چون آقای دکتر ملک‌زاده پیشنهاد فرمودند بنده هم چیزی جز تأیید نظر ایشان عرضی ندارم و می‌خواستم همین طور به عرض برسانم که راجع به آئین‌نامه مطالب بسیار مهمی است که باید مطرح بشود ولی آن قسمتی که مبتلی به فعلی ماست زودتر بهتر است صورت بگیرد تا آن که تعداد کمیسیون‌ها که اضافه می شود اعضای کمیسیون‌ها را بشود تعیین کرد و استدعایی که بنده می‌خواستم بکنم این است که مواد مربوط به تعداد کمیسیون‌ها و نفرات آن و تعداد اشخاصی که بایستی در کمیسیون‌ها شرکت بکنند قبلاً تصویب و یک فوریت هم برای آن تصویب بکنند که تشکیل کمیسیون‌ها به تعویق نیفتد و الّا با همکاری که با مجلس شورای ملی برای تصویب لوایح آقای دکتر مصدق داریم ما به زحمت خواهیم افتاد این است که بنده می‌خواهم استدعا بکنم که هم یک فوریت این مواد را تصویب بکنیم و هم این چند ماده را مقدم بر سایر مطالبی که مربوط به اصلاحات آئین‌نامه است بداریم.

رئیس- آقای لسانی که مخبر کمیسیون هستند فرمایشی دارند بفرمایید

لسانی- در کمیسیون اصلاح مواد آئین‌نامه که علاوه از شش نفر از رؤسای کمیسیون‌ها پیشنهاد شده بود سه نفر هم از اعضای هیئت رئیسه بود که بنده هم به انتخاب هیئت رئیسه عضویت داشتم جلسات متعددی تشکیل شد و مواد زیادی از آئین‌نامه اصلاح شد و موادی هم در دست اصلاح است از نظر این که آن مواد فوریتی نداشته است آنها گذاشته شده است برای بعد ولی مواردی که الان پیشنهاد شده است و جناب آقای دکتر ملک‌زاده پیشنهاد فوریت فرمودند بنده هم با آن موافق هستم، نسبت به ترتیب تشکیل کمیسیون‌ها وعده کمیسیون‌‌ها چون فعلاً فوریت مطرح است بنده نسبت به مواد توضیحی عرض نمی‌کنم و وقتی که فوریت تمام شد نسبت به مواد اجازه می‌خواهم که یک توضیحی عرض کنم درست است که مواد زیاد است ولی در پاره‌ای از مواد یک کلمه بیشتر اضافه نشده است یعنی در یک جا یک کلمه «فقط» اضافه شده است و در یک جای آن«کمیسیون» مثلاً اضافه شده است و در یک جا «ماده فوق» که آنها را بیشتر روشن کند اما نسبت به این دو ماده 137 و 143 بناشد فوریتی نسبت به آنها نباشد و دو شوری باشد از این نظر است که وضع سؤالاتی که از دولت‌ها شده اصلاً معنی نداشته است و سؤال هم ضمانت اجرایی نداشته و وزیر یک جوابی می‌داده که اغلب با آن سؤال تطبیق نمی‌کرده و قانع‌کننده نبوده است کمیسیون این مواد را تغییر داد تا این سؤالات یک اثری داشته باشد زیرا وزرا ترتیب اثری در سؤالات ندهند سؤال و جواب بی‌اساس خواهد بود و بعد هم موضوع منتفی بود و نسبت به ماده 143 هم که البته آن یک پیشنهادی بود و بنا شد 143، 147 باشد آن هم از این نظر بوده است که ممکن است تصویب این مواد بعداً به طو ل بینجامد و طبق اصل 67 قانون اساسی کنترلی که مجلسین باید در کار دولت‌ها بکنند الزام می‌کند که آن کنترل بهتر و شدیدتر باشد و ماده 143 فعلی با اصلاح 4 و 147 از نظر گرفته شده و بنده هم نسبت به فوریت موادی که پیشنهاد شده است موافقم که نسبت به فوریت رأی گرفته شود و وقتی که فوریت تصویب شد بنده توضیحاتی نسبت به این مواد دارم از حیث کلمات و جملاتی که اصلاح شده است و عرض می‌کنم:

قبلاً جناب آقای آموزگار فرموده بودند که 6 هیچ اصلاح نشده، فقط یک عبارت اصلاح شده 5 نفر بوده 3 نفر شده یعنی کمیسیون تحقیق از 5 نفر‌، یعنی همه مجلس، و این کار پر‌زحمتی بوده است و مواد دیگر هم از همین قبی است نسبت به فوریت بنده هم موافق هستم و نسبت به آن دو ماده آخر هم اگر فوریت تصویب شد قهراً طرح خواهد شد و دو شوری خواهد بود.

رئیس- آقای حق‌نویس

حق‌نویس- بنده هم با این گزارش مخالفم و هم با فوریت، و اما راجع به پیشنهاد فوریت هیچ یک از آقایان که ابراز

+++

موافقت کردند دلیلی بر فوریت ابراز نکردند که چرا باید به این کار مخالفت عادت و مخالف اصول بدون دلیل و بی‌دقت و بی‌مطالعه ما رأی بدهیم برای خاطر این که اولاً‌ یک پیشنهادی شده است بدون این که تعیین شود موارد اصلاح چه بوده بعد هم قاعده این است که وقتی به کمیسیون رفت کمیسیون اصلاح بکند بعضی‌ها را و بعضی‌ها را که نمی‌پسندد رد بکند تا به حال ما سابقه نداریم امری برود به کمیسیون بعد هم کمیسیون نسبت به چند تا رأی بدهد باقی را بگذارد برای بعد بدون این که هیچ دلیلی برای این فوریت ابراز نشده بنده نمی‌دانم کدام دلیل مدعیان فوریت را رد بکنم زیرا فقط گفته فوری باشد اما بدون ذکر دلیل فوریت دلیل می‌خواهد آخر فوری باشد بی‌دلیل که معنی ندارد بنابراین بنده عجالتاً این تقاضای بدون دلیل را اعلام می‌کنم تا بعد راجع به اصل گزارش عقایدم را عرض کنم.

دکتر ملک‌زاده- آقا بنده اخطار دارم، بنده پیشنهاد را دادم بنده باید توضیح بدهم از این نظر به بنده اجازه بدهید بعد دیگران صحبت کنند.

رئیس- آخر چون پیشنهاد سرکار را آقای مهندس شریف‌امامی هم شرکت کردند برای این بوده بفرمایید

دکتر ملک‌زاده- عرض کنم این نظامنامه‌ای که مورد توجه آقایان بود، طبعاً البته یک نظامنامه‌ای که برای اولین مرتبه مورد آزمایش واقع می‌شود مسلماً به مشکلاتی بر‌می‌خورد و برای همین بود که آقایان موافقت فرمودند که یک کمیسیونی تشکیل شود و در این کمیسیون بالاخره نظامنامه مورد بحث قرار بگیرد این کمیسیون تشکیل شد و بنده هم در آن کمیسیون عضویت داشتم البته چون مقارن شد تشکیل این کمیسیون با تجدید انتخاب هیئت رئیسه و کمیسیون‌ها، اصل فلسفه این فوریت این بود و بنده هم شخصاً خیلی موافق با فوریت هیچ لایحه‌ای نیستم اعم از این لایحه یا لایحه دیگر ولی علت این که این فوریت تقاضا شد این است که کمیسیون‌ها باید تشکیل شود و اگر کمیسیون‌ها تشکیل نشود مجلس به حال وقفه و تعطیل می‌افتد توجه می‌فرمایید؟ با آن که بر طبق همان مواد نظامنامه کمیسیون‌ها باید برای یک سال تشکیل شود یا این که باید یک فرمولی پیدا کرد چون این را هم خود من پیشنهاد کردم که موقتاً مطابق همان نظامنامه و همان مواد کمیسیون‌ها تشکیل شود تا وقتی که این مواد به تصویب مجلس برسد آن وقت دوباره این پیشنهاد کمیسیون‌ها تجدید بشود ولی یک مجلس مقننه که وارد در کار شود لوایحی در این جا می آید و قوانین باید بگذرد که بعضی ها فوریت دارد و بدون کمیسیون البته به کلی کار منحل خواهد شد فلسفه تقاضای این فوریت برای همین است و الّا شخصاً به فوریت این لایحه و لوایح دیگر ایمان ندارم حالا اگر آقاین یک راه‌حلی به نظرشان بیاید که این فوریت برداشته شود و کارهای مجلس سنا هم گرفتار وقفه نشود کاملاً موافقم و این پیشنهاد را پس می‌گیرم

رئیس- آقای نیکپور

نیکپور- عرض کنم که ایشان پیشنهادی آقای دکتر ملک‌زاده داده‌اند متضمن دو جزء است یکی این که نسبت به خبر کمیسیون خاص یک قسمتش به فوریت داده شود و قسمت دیگرش مسکوت بماند تا در ضمن سایر اصلاحات آئین‌نامه در مجلس سنا مطرح شود یک قسمت دیگرش مربوط است به لزوم تصویب آن قسمتی که مربوط به اصلاح کمیسیون‌ها است و تشکیل کمیسیون ها، خود آقای دکتر رئیس این کمیسیون بودند و تقریباً در حدود سه ماه است. که این خبر کمیسیون یعنی مذاکرات در اطراف اصلاح آئین‌نامه در کمیسیون خاص مطرح مذاکره بود و اصلاحات خاصی هم راجع به آئین‌نامه به عمل آمده النهایهّ این قسمتی را که الان آقایان خبرش را ملاحظه می‌فرمایند و جناب آقای لسانی زیرش را امضاء کرده‌اند این را، فوریتش را کمیسیون تشخیص داد چه از نقطه‌نظر اصلاح کمیسیون‌ها و چه از نقطه‌نظر اصلاح مربوط به مواد سؤالات که این قسمت استثنائاً حالا مطرح بشود در مجلس و به فوریتش رأ‌ی داده شود و مبتلی به حالای ما هم همین است ولی بنده موافق با این که این فوریت نسبت به یک قسمت از خبر کمیسیون باشد نیستم و بنده معتقد هستم که به فوریت خبر کمیسیون رأی داده شود به طور کلی (دکتر ملک‌زاده- من موافقم) بنابراین بنده خواستم استدعا کنم که آقایان موافقت بفرمایند نسبت به خبر کمیسیون که الان مطرح مذاکره است رأی داده شود بعد یک یک مواد خوانده شود و تصویب شود چون اصلاحات بعضی آئین‌نامه بعداً تقدیم مجلس سنا خواهد شد از این جهت تفکیکش به عقیده بنده دیگر مورد ندارد

رئیس- پس این جا دو نظر بود یکی این که ایشان بیان فرمودند تمام این قسمتی که چاپ شده از اصلاحات، فوری تلقی شود و به فوریتش رأی گرفته شود

نیکپور- آقای دکتر ملک‌زاده موافقت کردند

دکتر ملک‌زاده- بنده هم موافقم

رئیس- پیشنهاد مال آقای مهندس شریف‌امامی بود.

نیکپور- مال آقای دکتر ملک‌زاده بود.

رئیس- پس آقا رأی می‌گیریم به فوریت خبر کمیسیون آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد

رئیس- بنابراین گزارش کمیسیون قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

گزارش از کمیسیون خاص اصلاح آئین‌نامه مجلس سنا

در تاریخ چهارم بهمن ماه 1333 پیشنهادی از طرف 27 نفر از نمایندگان مجلس سنا به مجلس تقدیم گردید مبنی بر این که چون آئین‌نامه داخلی که در دوره اول تنظیم و مورد عمل قرار گرفته نواقصی دارد پیشنهاد می‌نماییم که در کمیسیونی مرکب از رؤسای کمیسیون‌های شش گانه ‌و سه نفر از آقایان اعضاء هیئت رئیسه آئین‌نامه داخلی اصلاح و تنقیح شده و مواد اصلاحی را به مجلس محترم سنا گزارش دهند.

پیشنهاد مزبور در همان جلسه چهارم بهمن ماه 1333 به تصویب مجلس محترم سنا رسیده و کمیسیون مرکب از رؤسای کمیسیون‌ها و سه نفر از اعضاء هیئت رئیسه مجلس سنا«آقایان دکتر ملک‌زاده- مؤید ثابتی- ابوالفضل لسانی» به انتخاب هیئت رئیسه تشکیل گردید و پس از انتخاب هیئت رئیسه کمیسیون و مخبر دقیقاً مواد آئین‌نامه مورد بررسی قرار گرفته و اصلاحاتی را در بعضی از مواد آئین‌نامه لازم و ضروری دانستند

از نظر این که هنوز اصلاح کلیه مواد آئین‌نامه به عمل نیامد، تنظیم گزارش نهایی ممکن نشد ولی چون اصلاح پاره‌ای از مواد مربوط به انتخاب کمیسیون‌ها و شعب بوده و فعلاً موقع انتخاب کمیسیون‌ها و شعب می‌باشد و با مشکلاتی که در جریان عمل مشاهده شده است لازم به نظر رسید مواد اصلاحی در انتخاب جدید کمیسیون‌ها و شعب مورد عمل قرار گیرد علی‌هذا کمیسیون نام برده چنین تصویب نمود که بعضی از مواد اصلاح شده به مجلس سنا گزارش شود تا در صورت تصویب این اصلاحات نسبت به مواد اصلاح شده طبق این مواد عمل گردد که از جمله کمیسیون‌ها و شعب مجلس نیز طبق مقررات مواد اصلاحی انتخاب گردد و نسبت به بقیه مواد که تا‌کنون اصلاح شده و یا هنوز مورد بررسی قرار نگرفته و بعداً‌ ممکن است ضمن مداقه اصلاحاتی در آن مواد به عمل آید از نظر این که فوریتی نداشته بعداً گزارش تقدیم خواهد شد

مواد اصلاح شده

ماده 6- پس از اجرا‌ مراسم تحلیف نمایندگان حاضر در مرکز به حکم قرعه متساویاً به پنج شعبه تقسیم می‌شوند و پس از تقسیم هر چند نفری که باقی بمانند یا بعداً برسند مرتباً از شعبه اول‌ یک یک به شعب افزوده می‌شوند. مقصود عمده از تشکیل این شعب رسیدگی به اعتبارنامه‌ها و انتخاب کمیسیون‌های مخصوص و فوق‌العاده است در صورتی که مجلس انتخاب آن کمیسیون‌ها را به وسیله شعب لازم بداند.

رئیس و نایب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که در ماده 23 مقرر است با رأی مخفی انتخاب می‌شوند سپس بلا‌فاصله هر شعبه به سه نفر به رأی مخفی برای کمیسیون تحقیق انتخابات انتخاب می‌کند و نتیجه آن در جلسه بعد به عرض مجلس خواهد رسید

ماده 16- مناط اعتبار برای تشکیل هر یک از شعب و کمیسیون‌ها حضور بیش از نصف از مجموع عده اعضاء حاضر در مرکز و برای حصول اکثریت جهت اتخاذ تصمیم رأی بیش از نصف حاضرین در جلسه لازم است.

تبصره- هر یک از کمیسیون‌های مجلس سنا که برای شور در لایحه یا طرحی دعوت می‌شود هر گاه در دفعه اول به ترتیب مذکور در ماده فوق اکثریت حاصل ننمود برای شور در همان موضوع در جلسات بعد حضور ثلث اعضای حاضر در مرکز آن کمیسیون جهت مذاکره و رأی کافی خواهد بود

ماده 18-در هر سال مقارن انتخاب هیئت رئیسه کمیسیون‌های ذیل با رأی مخفی و اکثریت نسبی انتخاب می‌شوند:

کمیسیون اول- مربوط به امور وزارتخانه‌های خارجه- کشور شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون دوم- مربوط به امور وزارت جنگ شامل پنج تا هفت عضو

کمیسیون سوم- مربوط به امور وزارت دادگستری- وزارت کار و قوانین استخدامی و پیشنهادهای اصلاحی راجع به آئین‌نامه داخلی مجلس سنا طبق ماده 18 شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون چهارم- مربوط به امور وزارت دارایی‌- بودجه کل کشور شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون پنجم- مربوط به امور وزارت اقتصاد ملی و سازمان برنامه شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون ششم- مربوط به امور وزارت کشاورزی شامل پنج تا هفت عضو

کمیسیون هفتم- مربوط به امور وزارت فرهنگ- بهداری شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون هشتم- مربوط به امور وزارت پست و تلگراف و تلفن وزارت راه شامل هفت تا نه عضو

کمیسیون نهم- مربوط به عرایض و مرخصی‌ها محاسبات مجلس سنا شامل هفت عضو

تبصره 1- در مواردی که مقرر می‌شود که یک یا چند کمیسیون مجلس سنا با کمیسیون‌های مشابه مجلس شورای ملی معاً تشکیل گردد ممکن است عده کمیسیون‌ها به میزان عده‌ کمیسیون‌های مشابه مجلس شورای ملی افزایش یابد و انتخاب کسری اعضاء کمیسیون‌های مزبور از اعضاء مجلس سنا به وسیله هیئت رئیسه به عمل می‌آید

تبصره 2- کمیسیون نهم آئین‌نامه مربوط به رسیدگی نسبت به عرایض و مرخصی‌ها را نوشته و پس از تصویب هیئت رئیسه به موقع اجرا ‌خواهد گذاشت.

تبصره 3- نسبت به گزارش‌هایی که از کمیسیون‌ها تقدیم مجلس می‌شود با انقضاء

+++

مدت کمیسیون و انتخاب کمیسیون جدید تغییری در جریان آن داده نخواهد شد مگر این که کمیسیون جدید عودت آن را به کمیسیون برای تجدید‌نظر درخواست نماید.

ماده 26- هر طرح یا لایحه‌ای که به کمیسیون ارجاع می‌شود باید گزارش آن منتهی در ظرف یک ماه از تاریخ وصول به دفتر کمیسیون به مجلس داده شود وگرنه هر یک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آن را جزء دستور قرار دهد و در صورت تصویب تقاضای مزبور حق تقدم طبق ماده 46 تعیین خواهد شد ولی در مورد لوایح مفصل هرگاه کمیسیون نتوانست رسیدگی به آن را در این مدت تمام کند باید به رئیس مجلس گزارش دهد و برای اتمام مطالعات و اتخاذ تصمیم تقاضای تمدید نماید ولی به هر حال این تمدید نباید بیش از یک مرتبه باشد و در هر صورت درخواست تمدید باعث وقفه کار کمیسیون نخواهد شد و اگر کمیسیون پس از انقضاء مهلت باز هم نتیجه نگرفته باشد رئیس مجلس مکلف است لایحه را در مجلس مطرح سازد.

ماده 31- پس از آن که مجلس در باب طرح یا لایحه رأی نهایی داد اسناد اوراق و صورت جلسات مربوط به آن در مجلس ضبط می‌شود.

ماده 34- در صورتی که لایحه یا طرحی متضمن مطالب مختلف باشد کمیسیونی که مرجع رسیدگی لایحه یا طرح از طرف رئیس مجلس قرار داده شده آن قسمت از مواد آن لایحه یا طرح را که به تشخیص خود در حدود صلاحیت کمیسیون‌های دیگر بداند به کمیسیون های مربوطه ‌می‌فرستد و آن کمیسیون‌ها مکلفند فقط در آن قسمت اظهار‌نظر کرده و نظر خود را فقط به کمیسیون اصلی اعاده دهند و کمیسیون اصلی با توجه به نظر کمیسیون‌ها دیگر در صورت موافقت گزارش جامعی برای مجلس تهیه خواهد کرد و در صورت اختلاف نظر کمیسیون مختلفی تشکیل داده شده و گزارش نهایی داده خواهد شد. اگر در بین اعضاء کمیسیون توافق نظر کامل برای ارجاع امر به کمیسیون دیگر حاصل نشد باید موضوع به رئیس مجلس مراجعه شود و در این صورت نظر رئیس مجلس مبنی بر ارجاع امر به کمیسیون دیگر یا عدم ارجاع آن قاطع خواهد بود.

ماده 39- نمایندگان باید در جلسات کمیسیون‌ها و شعب و هیئت رئیسه در ساعتی که قبلاً تعیین می شود به اطلاع آنها می‌رسد حاضر شوند در صورت عدم حضور بدون اجازه در صورتی که غیبت آنها مانع تشکیل جلسه نباشد برای هر پانزده دقیقه یک ششم حقوق روز آنها کسر خواهد شد و در این مورد مجموع جرایم یک جلسه بیش مقرری یک روز نخواهد بود ولی نسبت به غائبین کمیسیون‌ها که غیبت آنها موجب عدم تشکیل یا تعطیل جلسه باشد جریمه فوق سه برابر خواهد شد.

ماده 56- حداکثر مدت نطق یک ناطق در جلسه علنی به قرار ذیل خواهد بود.

الف- موارد عادی:

1-برای استیضاح سه ساعت.

2-برای اظهارات مخالف و موافق نمایندگان در موقع تقاضای رأی اعتماد از طرف دولت که بلافاصله بعد از تشکیل کابینه به عمل خواهد آمد یک ساعت.

3-برای اظهارات مخالف و موافق نسبت به لوایح و طرح ها و توجیه طرح قانونی یا توضیحات مخبری که از لایحه دفاع می‌نماید نیم ساعت.

4-برای دفاع از توهین یا تحریف نطق و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و با مخالفت با آن و پیشنهاد فوریت و عدم فوریت یا سؤال فی‌المجلس طبق جمله آخر ماده 135 و توضیح در باب پیشنهاد اصلاحی پانزده دقیقه.

1-برای اظهارات متمم سؤال پس از جواب وزیر به سؤال ده دقیقه.

ب- در موارد استثنایی ممکن است مدت نطق برای هر یک از فقرات مذکور در این ماده به پیشنهاد یکی از نمایندگان با رأی مجلس اضافه شود ولی أخذ رأی بدون مذاکره به عمل می آید.

ج- برای مذاکره در باب لایحه بودجه سالانه کشور و عهد‌نامه‌ها مقاوله‌نامه‌ها و امتیازات مدت نطق غیر‌محدود خواهد بود.

ماده 137- موقعی که سؤال مطرح شد ابتدا سؤال کننده مطالب خد را با ادله و براهینی که لازم‌ می‌داند اظهار می‌نماید سپس وزیر مربوطه طرف سؤال جواب خواهد داد و اگر جواب وزیر قانع کننده نبود سؤال کننده می‌تواند مجدداً در پاسخ وزیر اظهاراتی بنماید. اگر بیانات و توضیحاتی که وزیر مسئول در جواب سؤال‌کننده در جلسه علنی اظهار می‌نماید برای سؤال‌کننده مقنع نبود مجلس به تقاضای سؤال کننده موضوع را به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌نماید و کمیسیون نظر خود را مبنی بر این که جواب وزیر قانع‌کننده بوده است یا خیر به مجلس گزارش می‌دهد و مجلس با رأی علنی گزارش کمیسیون را تأیید یا رد می‌نماید و نتیجه رأی مجلس به دولت ابلاغ می‌شود.

تبصره- بیانات سؤال کننده نباید خارج از موضوع سؤال کتبی او باشد و نیز مدت اظهارات سؤال کننده در دفعه اول نباید حداکثر از یک ربع ساعت و دفعه دوم از ده دقیقه تجاوز نماید.

ماده 143- مجلس سنا می‌تواند در هر موقع بر حسب تقاضای کتبی حداقل پنج نفر از سناتورها بر طبق اصل 67 متمم قانون اساسی عدم رضایت خود را از هیئت دولت یا وزیری اظهار نماید و در صورت عدم رضایت مجلس که با اکثریت نامه آراء معلوم خواهد شد آن وزیر یا دولت که مورد عدم رضایت واقع شده است منعزل خواهد بود.

تبصره- اخذ آراء در مورد فوق به طور مخفی خواهد بود و ممکن است أخذ رأی بدون مذاکره به عمل آید.

مخبر کمیسیون خاص آئین نامه ابوالفضل لسانی

رئیس- کلیات مطرح است اگر نظری هست بفرمایید؟ آقای آموزگار

آموزگار- در کلیات عرض مختصری دارم و آن این است که اولاً این مواد اصلاح شده به طوری که آقای لسانی گفتند یک کلمه اضافه شده و تغییر پیدا کرده و چون هم این اصلاح آئین‌نامه است به عقیده بنده حق این بود که همان اصلاحش را بنویسند یعنی بنویسند در سطر فلان کلمه فلان اصلاح شده حالا راجع به مواد بعداً نظر خود را عرض خواهم کرد ولی در این جا سلیقه بنده این طور است و البته سلیقه هم چیزی است که نمی‌شود درش بحث کرد اگر این طور بود خیلی مختصر بود و زودتر نتیجه می‌گرفتیم دیگر این که در اغلب جاها در مورد رأی گفته شده است نصف به علاوه یک، در نتیجه تجربه‌ای که ما به دست آوردیم آقایان اغلب نظرشان هست و آنهایی که در کمیسیون دادگستری و فرهنگ بودند می‌دانند که این مسئله بیش از نصف به قدری اشکال تولید شد که ما غالباً می‌دیدیم یازده نفر عده کمیسیون بودند شش نفر حاضر معلوم است که انسان نمی‌شود پنج نفر و نصف باشد و همیشه این اشکال بود بالاخره بعضی رأی می‌دادند که از این یازده تا با شش تا ممکن است تشکیل شود بعضی‌ها رأی می‌داند تشکیل نشود و جلسات تعطیل می‌شد بنابراین به عقیده بنده برای اصلاح کلمات بیش از نصف  که در چند جای این مواد ذکر شده اگر آقایان موافقت بفرمایند خوب است نوشته شود نصف به علاوه یک، نصف به علاوه یک که نوشته شود مسلماً از نصف یک نفر باید اضافه باشد ولی بیش از نصف شش تا به نسبت یازده تا کمیسیون در چند مورد منحل شد گفتند اکثریت نیست و نتیجه هم نگرفتند (یکی از نمایندگان- باز هم می‌شود شش نفر و نیم) دیگر اصلاح عبارتی است که در موقع خودش در ماده مخصوص عرض کردم و در چند جا ذکر شده به طور کلی تصمیم بگیرید به نظر بنده رفع اشکال خواهد شد

شمس ملک آراء- در مواد باید صحبت کرد نه در کلیات

رئیس- در کلیات ظاهراً دیگر نظری نیست برای ورود در شور مواد رأی گرفته می شود آقایانی که موافقند قیام فرمایند( اکثر برخاستند) تصویب شد، حالا ماده ها یکی یکی مطرح می شود، ماده 6 قرائت می شود

( به شرح سابق قرائت شد)

رئیس- آقای شمس ملک‌آرا

شمس ملک‌آرا- گرچه آقایانی که در این کمیسیون شرکت داشته‌اند همه خبیر و بصیر بودند مخصوصاً مخبر محترمش، اما به نظر بنده این جا یک تناقضی است در این ماده انتخاب هیئت رئیسه را احاله داده است به ماده 13 و در ماده 13 تصریح شده است که رئیس را باید فردی و به اکثریت تام انتخاب کرد این طور است دیگر بله؟ آن وقت در ماده 130 گفته‌اند غیر از رئیس مجلس همه انتخابات نسبی خواهد بود ملاحظه می فرمایید؟ به نظر بنده ماده 130 و ماده13 و این ماده را پهلوی هم بگذارند یک تناقضی پیدا می‌شود و به نظر من از یک مجلس سنا تناقض شایسته نیست حالا یا ماده 130 را باید درست کنید یا این را درست کنید ملاحظه فرمودید ماده 130 را دقت فرمودید چه عرض می کنم؟ (دکتر صدیق- صحیح است) آقایانی که در این انجمن بودند، در این کمیسیون بودند، آقای نیکپور دیگران به نظر بنده اگر توجه بفرمایند این جا یک تناقضی است این جا نوشته شده است که انتخاب رئیس فردی و به اکثریت تام باشد آن وقت یک ماده در آخر هست یعنی ماده 130 ملاحظه بفرمایید صراحتاً می‌گوید غیر از رئیس مجلس همه انتخابات باید نسبی باشد اکثریت تام دیگر ندارد و این یک تناقضی است به عقیده است اگر این تناقض را موافق هستید باید یک جوری حلش کرد (صحیح است) آقای مخبر دقت بفرمایید اگر تناقض هست اصلاح بفرمایید (فرخ- تناقض ندارد) چرا اگر تناقض نیست بفرمایید جواب بدهید و من عرضی ندارم به نظر بنده تناقض است و آقایانی هم که شرکت داشتند همه گونه صحیح است فقط جنابعالی می‌گویید تناقض ندارد اگر ندارد بفرمایید جواب بدهید آقای فرخ توجه می‌فرمایید به عرایض بنده؟ نوشته شده است انتخاب رئیس مطابق ماده 13 ماده 13 صراحتاً می‌گوید که رئیس می‌بایستی فردی و به اکثریت تام باشد درست است آن وقت ماده 130 را بخوانید ماده 130 می گوید که غیر از رئیس مجلس بقیه نسبی است (فرخ- تناقضی اصلاً نیست) (دکتر صدیق- این تناقض که می‌فرمایید در آئین‌نامه سابق هم وجود داشت)

حالا هم هست در سال 130 دارد من در جلسه گذشته آقای دکتر سجادی اگر تشریف دارند نظرشان هست که این موضوع را این جا مطرح کردیم ایشان هم موافقت کردند من اصراری ندارم آقایانی که شم قانونی دارند اگر متناقض دارد رفع کنند البته ما اشکال نمی‌کنیم در قضیه مخبر حالا شما خودتان به ما توضیح بدهید

رئیس- آقای لسانی

+++

مخبر- اولاً همان طور که آقای دکتر صدیق بیان کردند چیزی را که کمیسیون اصلاح کرده است عدد کمیسیون تحقیق بوده است که از پنج نفر به سه نفر تقلیل کرده است و اصلاح دیگری نکرده است و تذکر جناب آقای شمس ملک آرا این است که حالا که این اصلاح را کردید خوب بود این تناقض را هم برمی داشتید و می گوید و بین ماده 13 و 130 تناقض است شما که ماده 13 را ذکر کردید منظور از ماده 13 که این جا ذکر شده این است که یک رئیس یک نائب رئیس یک مخبر و یک منشی که شامل هیئت رئیسه است برای هر یک رأی گرفته شود.

ماده 130 و طرز انتخاب آن استثنائاً نسبت به رئیس است ماده 130 ناظر است به طرز انتخاب هیئت رئیسه هر کمیسیون البته به استثناء هیئت رئیسه مجلس که از نظر تأخر ماده از حیث ترتیب و عدد آن ماده از حیث عده انتخاب حکومت می‌کند و اگر به نظر آقایان اشکالی باشد ممکن است نوشته بشود «طبق ماده 13 و 130» که ماده 13 به آن ترتیب عمل بکند و ماده 130 کیفیت اکثریت را که همه آنها به اکثریت نسبی انتخاب می شوند

به عمل آید این موضوع در هر حال آقای شمس ملک‌آرا‌ یک پیشنهاد کتبی لازم دارد که اضافه شود بعد از ماده 13 و ماده 130 ولی به عقیده بنده این اشکال وارد نیست زیرا همانطور که عرض کردم هر کدام در جای خودش است به علاوه این اصلاح کمیسیون نیست این مال خود آئین نامه فعلی است

شمس ملک‌آرا- با مراجعه به مواد 113 و 130

رئیس- آقای فرخ

فرخ- بنده دیگر عرضی ندارم آقا توضیح دادند

رئیس- آقای مؤید‌ثابتی

مؤید‌ثابتی- عرض کنم که اصلاح این ماده خیلی آسان است و فکر می کنم که اشتباه شده فقط یک صفر گذاشته شود و چون به جای ماده 130 ماده 13 این جا نوشته‌اند اگر اصلاح شود معلوم است که وضع انتخاب کمیسیون‌ها از چه قرار است و آن همان طوری است که اغلب عمل کردیم اگر به جای ماده 13 بگذاریم ماده 130 دیگر تمام اختلافات رفع می‌شود

شمس ملک‌آرا- اشکالی ندارد

رئیس- پس همان طور رأی می گیریم که ماده 13 همان ماده 130 باشد نظری نیست؟ به این ماده رأی می گیریم با این اصلاح که ماده 6 با اصلاح ماده 13 به 130 باشد آقایانی که موافقند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد

رئیس- پیشنهادی رسیده است که قرائت می‌شود

(به شرح زیر قرائت شد)

مقام محترم ریاست مجلس سنا.

بنده پیشنهاد می‌کنم در این جلسه فقط مواد 6 و 16 مطرح رسیدگی و رأی واقع شود و مواد دیگر در جلسه دیگر مورد بحث قرار گیرد   محسن صدر

صدر- بنده یکی از اعضای این کمیسیون بودم و اصلاحاتی هم شده ولی در این جلسه اخیر وقت تنگ بود و یک قدری به عجله نوشته شده یک نظریاتی در اصلاح بعضی عبارت‌ها آن مواد 6 و 16 هست قید فوریتی که تقاضا شده است در این باب فرمودند برای تشکیل کمیسیون‌ها بود برای این مطرح است حالا تصویب هم خواهد شد بنابراین بنده پیشنهاد کردم که برای مواد بعد خود همین کمیسیون که جناب آقای دکتر ملک‌زاده رئیس آن هستند دعوت کنند که یک نظر اصلاحی در بعضی عبارات بکنیم که در این مجلس هم مورد مذاکره و اختلاف‌نظر واقع نشود و پیشنهاد بنده هم از این جهت بود

رئیس- در این جا صحبت شد اول به فوریت دو ماده رأی گرفته شود ولی بعد به فوریت تمام گزارش رأی گرفته شد و اگر به پیشنهاد ایشان این طور ترتیب اثر داده شود و درباره این دو ماده بخواهیم صحبت کنم باید جلسه را تعطیل کنیم چون معنیش این می‌شود به فوریت آقا رأی گرفتیم بلکه آقا تشریف نداشته این طور صحبت شد و بعضی آقایان عقیده‌شان این بود که به این ماده رأی گرفته شود ولی بعد به همه رأی داده شد

نیکپور- الان ما رأی دادیم و آقایان توجه نداشتند به این مطلب رأی دادیم که به مخبر کمیسیون رسیدگی بشود

رئیس- ماده 16 قرائت می شود

(به شرح سابق قرائت شد)

رئیس- آقای آموزگار.

آموزگار- به عقیده بنده این تبصره که نوشته شده است «در صورتی که اکثریت حاصل نشد برای شور در همان موضوع در جلسات بعد حضور ثلث اعضای حاضر در مرکز آن کمیسیون جهت مذاکره و رأی کافی خواهد بود» معنیش این است که کمیسیون‌های مربوطه از شش نفر تشکیل می‌شود و اگر حاضر نشدن باز ثلث آن می‌شود دو نفر و مکرر اتفاق افتاده ثلث اعضای حاضر در مرکز که نوشته شده جهت مذاکره و رأی کافی خواهد بود حاضر نشده‌اند ملاحظه بفرمایید کمیسیون‌ها عموماً مرکب از 12 نفر است نصف به علاوه یک هر چه باشد یا شش نفر یا هفت نفر بشود در صورتی که اکثریت حاصل نشد می‌گویند حضور ثلث برای رأی کافی خواهد بود آقا ثلث 12 نفر چهار نفر (یکی از نمایندگان- 12 نفر نداریم) نه نفرند دیگر بدتر نه نفر ثلثش سه نفر است و اکثریتش دو نفر لوایح فنی که می‌رود به کمیسیون برای این است که 5 تا 6 تا 10 تا عضو فنی مطلع آن جا هست‌. آقایان وقتی بدانند که با دو رأی و سه رأی کارها انجام می‌شود نمی‌آید و خودش هم باعث تعطیل و تأخیر کمیسیون می‌شود دیگر این که کمیسیونی که از سه نفر تشکیل شد و با اکثریت دو نفر سه نفر آن همه قوانین مشکل آن همه امور فنی و مالی با دو رأی بیاید به مجلس؟ به عقیده بنده راه حلش این است که در دفعه اول بیش از نصف یعنی به علاوه یک اگر نشد در مرتبه دوم لااقل خود نصف باشد یعنی نصف عده برای رأی کافی باشد نه یک ثلث یک ثلث غالباً با دو رأی می‌شود به این جهت بنده با این مخالفم و کلمه ثلث را پیشنهاد می‌کنم نصف بشود و آقایان هم اگر رأی ندادند مختارند.

رئیس- آقای لسانی.

لسانی- خواهش می‌کنم جناب آقای آموزگار توجه بفرمایید تفاوت آئین‌نامه مجلس شورای ملی با مجلس سنا این است که مجلس شورای ملی عده ای که برای مذاکره لازم باشد یک نصاب معین دارند و برای أخذ رأی هم یک نصاب معین دارد ولی این همیشه تولید مشکلات می‌کند و جزء نظرهایی که همیشه برای اصلاح یک یا دو اصل قانون اساسی هست یکی همین تغییر نصاب است این مشکلات در قانون اساسی برای مجلس سنا وجود نداشته و در اثر آن وقتی این آئین‌نامه را تنظیم می‌کردند بسیار تسهیل می‌کردند در مجلس شورای ملی پس از آن که زنگ تشکیل جلسه زده شد تا وقتی که عده برای مذاکره کافی نباشد اعلام رسمیت جلسه نمی‌شود اگر آقای آموزگار توجه نمی‌فرمایند پس بنده جواب کی را عرض می‌کنم؟ عرض کردم در مجلس شورای ملی وقتی زنگ جلسه را زدند طبق آئین‌نامه باید عده برای مذاکره در مجلس حضور داشته باشد تا رسمیت جلسه اعلام شود ولی در این جا تسهیل کردند در آئین نامه عوض این که زنگ جلسه زده شد و رئیس مجلس حاضر شد اعلام رسمیت کرد رسمیت جلسه محرز می‌شود و عده معینی برای شروع در مذاکره لازم نیست فقط وفقط عده برای أخذ رأی نصاب معین دارد و آن أخذ رأی هم از روی عدد حاضر در مرکز خواهد بود مسلماً در مجلس سنایی که 60 نفر عضو دارد اگر عده حاضر در مرکز فرضاً 38 نفر باشد با 19 نفر 20 نفر اکثریت برای أخذ رأی کافی است و اگر حتی 31 نفر بود باز هم با 16 نفر برای أخذ رأی کافی است اگر آن نظری که حضرت عالی دارید که ما بخواهیم تمام مقررات را طبق اصول و موازین که در مجلس شورای ملی دادیم عمل کنیم در عمل دیدیم که آنها به مشکلاتی برخوردند و حتی فکر اصلاح آئین‌نامه به همین مناسبت است چه در دفعه گذشته که آقایان آئین‌نامه را نوشته و چه در حالا سعی شده است که این مشکلات پیش نیاید و اجازه داده شد که مجلس سنا با آن عده بسیار کم تشکیل شود و هر وقت رئیس دستور داد زنگ را زدند و رسمیت اعلام شد و حال آن که باز هم عده کافی بوده چون آقایان سناتورها همیشه انس دارند به کار و به حضور در جلسات و غالباً آقایانی که در کمیسیون مشترک داشتند می دانند که اغلب نمایندگان سنا یا همه یا اقلا که ثلث حاضر بودند و آن آقایانی که آن همه پابند مقررات سخت هستند کمتر حاضر می‌شوند (آموزگار- ثلث پنج تا و هفت تا چه می شود برای رأی دادن؟) بله حالا که این ماده نوشته شده برای این است که عده برسد به هفت تا و 5 تا نباشد و بنده خواستم یک اصل کلی را خدمت آقایان عرض کنم که این اصل کلی در مجلس سنا در آئین‌نامه اولی رعایت شده و از آن هم مجلس سنا تا‌کنون استفاده کرده و نظم و ترتیبی که در کار است برای همین است و همین آئین‌نامه هم مواد سخت ندارد برای این است که کیفیت تشکیل کمیسیون چه جور باشد و همیشه تشکیل بشود کما این که عده حاضر در مرکز هم به آن عبارتی که ملاحظه فرمودید اصلاح شده حالا اگر پیشنهاد نصف فرمودید به آن بیانی که فرمودید 5 و 7 چطور می شود (آموزگار- پیشنهاد نصف نمی‌کنم ولی می‌گویم این یک سوم را باید برداشت) این بود نظر آقایان در اصلاح این ماده از نظر پیشرفت و تسهیل کار و به عقیده بنده اشکالی هم ندارد.

رئیس- آقای شمس ملک‌آرا

شمس ملک‌آرا- من هم تأیید می‌کنم اظهارات آقای آموزگار را این جا یک مشکلی ممکن است پیش بیاید در سابق کمیسیون‌ها 12 نفر بود مثلاً کمیسیونی حالا 7 نفر و 5 نفر است حالا یک کمیسیون 5 نفری را بخواهیم بیاوریم به یک ثلث و یک لایحه خیلی مهمی هم مطرح است این عملی نمی‌شود باید یک کاری که می‌گذرد با دقت بگذرد به نظر بنده همان نصف به علاوه یک یعنی بیشتر از نصف بهتر است و اگر بیش از نصف نیامدند به نظر من باید مجازات و جرم آن اشخاص غایب را زیادتر کرد که مجبور بشوند حاضر بشوند و الّا اگر دو نفر بیایند یا یک نفر بیایند بنشینند راجع به یک موضوعی صحبت کنند آن وقت برای ما ملاک نمی‌شود در ممالک خارجه آقایان بهتر از من می‌دانند که همه کارها را کمیسیون‌ها می‌کنند و وقتی که می‌آورند در مجلس شاید راجع به آن کم بحث می شود چون در آن کمیسیون اشخاص صالح و شایسته انتخاب شده‌اند همه می‌گویند ما قبول داریم اما حالا همین 5 تا 7 تا هم ثلث ندارد بعد هم که آمدند و نشستند و گفتند خیلی خوب ما

+++

نا‌معتقدیم به آن و بخواهم رأی بدهیم آن وقت مجلس سنا منتظر آن دو نفر چطور می‌تواند اهمیت بدهد باید هی مطالعه بشود مجادله بشود به نظر بنده اگر تصویب بفرمایند همان نصف به علاوه یک یعنی بیشتر از نصف معتبر و ملاک باشد و بعد هم مجازات را برای اشخاص که غایب می‌شوند یک قدری تشدید کنید اگر شما آقایان که واقعاً آمده‌اید خدمت به این مملکت بکنید در یک کمیسیون پنج نفری حاضر نشوید پس چه کاری می‌خواهید بکنید؟ چه جور این مملکت را می‌خواهید اصلاح کنید.

دشتی- همان پیشنهاد آقای آموزگار را مطرح کنید.

آموزگار- بسیار خوب، آن درست است.

رئیس- آقای دکتر لقمان‌الملک.

دکتر سعید مالک- منظور از این که کمیسیون تعیین می‌کند برای این است که یک لایحه‌ای با دقت رسیدگی بشود حلاجی بشود، آن لایحه را درست مرتب بکنند و بیاورند به مجلس و الّا اگر بنا باشد یک لایحه مهمی را دو نفر بنشینند و بررسی بکنند این معنی ندارد و لازم نبود کمیسیون تشکیل بشود‌. در آئین‌نامه سابقمان اقلاً چهار پنج نفر جمع می‌شدند به یک لایحه رسیدگی می‌کردند‌، در این آئین‌نامه جدید کمیسیون‌هایی هستند که بیشتر از هفت نفر ندارند اگر از این عده دو نفر مسافرت برود می‌ماند پنج نفر، آن وقت نصف عده حاضر در مرکز اگر در کمیسیون بیاید می‌شود دو نفر و نیم‌، یکی رئیس است یکی منشی آن نیم نفر باید بنشیند لایحه را مطرح کند و این کافی نیست. اگر منظور این است که لایحه حلاجی بشود و تنقید بشود و بیاید به مجلس باید یک عده متخصص خواه در امور جنگی خواه در امور فرهنگی خواه در امور اقتصادی خواه در امور طبی بنشینند و این لایحه را رسیدگی بکنند و الّا دو نفر بنشینند و این لایحه را پیش خودشان رسیدگی بکنند این کافی نیست. سابقاً که عده کمیسیون‌ها کمتر بود لااقل عده اعضای آنها زیادتر بود بعضی‌ها 9 نفر بود بعضی 12 نفر بعضی 18 نفر ما این ترتیب که به 9 کمیسیون تقسیم کردیم اگر هر یک را 7 نفر فرض کنیم 63 نفر می‌شود شما شصت نفر سناتور بیشتر ندارید یکی را کسر می‌آورید (مهندس شریف‌امامی- یک کمیسیون 5 نفر است) آخر 5 نفری را با 9 نفری و 7 نفری روی هم بگذارید همان 63 نفر می‌شود ، 63 نفر نمی‌توانید داشته باشید 60 نفر سناتور بیشتر ندارید پس بهتر این است که عده کمیسیون‌ها را کمتر بکنند نه تا کمیسیون نکنید و عده اعضا را زیاد بکنید.

وانگهی در یک کمیسیونی وقتی هفت نفر عضو هست اگر یک نفر در دو کمیسیون عضویت داشته باشد این جا نوشته‌اند جریمه‌اش می کنند؛ بنده می‌روم در کمیسیون فرهنگ اگر در کمیسیون اقتصاد هم که بنده عضو هستم حاضر نشوم آقای نیکپور امر خواهند داد که بنده را جریمه بکنند‌، هر چه بگویم آقا در کمیسیون دیگر بودم ، آن جا کار می‌کردم خوب قبول نمی‌شود این آئین‌نامه باید اجرا بشود و نمی‌توانند استثناء قائل بشوند‌.

رئیس- آقای مهندس شریف‌امامی‌.

مهندس شریف‌امامی- اگر به پیشنهاد آقای آموزگار رأی گرفته شود بنده عرضی ندارم. این تبصره قبل از این که کمیسیون‌ها تعدادش معلوم بشود نوشته شده و توجهی به تعداد کمیسیون‌ها نکرده بودند این است که باید حذف بشود.

دکتر سعید مالک- تصور می‌کنم که مطابق آئین‌نامه نمی شود رأی گرفت باید تجزیه کرد بعد رأی گرفت.

رئیس- من می‌خواستم همین کار را بکنم تبصره به طور علیهده تجزیه می‌شود، حذف نداریم.

آموزگار- بنده توضیحی دارم.

رئیس- بفرمایید.

آموزگار- توضیح این است که اگر تبصره حذف شد ماده‌ای وجود ندارد که به آن رأی بدهیم به جهت این که ماده، مادۀ سابق است یک تبصره ای به مادۀ سابق علاوه شده حالا که پیشنهاد شده حذف شود پس مادۀ سابق به حال خودش باقی است رأی نمی خواهد، تجزیه هم نمی خواهد.

رئیس- پس رأی می گیریم به حذف تبصره؟ (دکتر سعید مالک- تجزیه) بلی آن طوری که گفتند ماده همان مادۀ قدیم است در واقع تبصره را مثل این که تجزیه کرده‌ایم‌، به خود تبصره رأی می‌گویم آقایانی که با تبصره موافقند قیام بفرمایند (کسی قیام نکرد) تصویب نشد

صدر- اجازه بفرمایید.

رئیس- بفرمایید.

محسن صدر- بنده راجع به این ماده می‌خواستم عرض بکنم که با وجود همین ماده باز مشکلاتی پیش می‌آید و آن این است که عدۀ حاضر در مرکز با وجود این که عده کمیسیون‌ها کم شده است و 7 نفر و 9 نفر است ممکن است 7 نفر باشد عده حاضر در مرکز چهار نفر یا پنج نفر باشد نصف آنها می شود دو نفر و همان محظوری که ذکر شد باقی است و بنده می خواهم پیشنهاد کنم که بر مادۀ 16 اضافه بشود «در هر حال عدۀ حاضر سه نفر باشد» که اقلاً سه نفر بتوانند شور بکنند چون عدۀ حاضر در مرکز معلوم نیست چقدر باشد زیرا مقصود اعضای کمیسیون های مجلس است نه آقایان اعضای مجلسین یعنی آقایان سناتورها‌. نمی‌دانم مفهوم شد عرض بنده یا خیر؟

رئیس- اگر میل دارید اصلاح بشود که باید پیشنهادی بدهید

شمس ملک‌آرا- در هر حال می‌خواهید بفرمایید که عده کمتر از سه نفر نباشد.

رئیس- آقای لسانی

لسانی‌(مخبر کمیسیون)- برای اطلاع آقایان عرض می‌کنم که این تبصره اضافی نیست در موارد الحاقی که در آبان 1330 از طرف مجلس سنا اصلاح شد همین تبصره گذاشته شد‌، النهایهّ تحت عنوان ماده 4 اصلاحی است موقعی که آقایان اصلاح می‌کردند آئین‌نامه را، دیدن که این ماده 4 جداگانه در جای دیگر مورد ندارد‌، این ماده 4 را آوردند و تبصرۀ ماده 16 کردند‌، متن تبصره این است «هر یک از کمیسیون‌های مجلس سنا که برای شور در لایحه یا طرحی دعوت می‌شود هر گاه در  دفعه اول به ترتیب مذکور در ماده فوق اکثریت حاصل ننمود برای شور در همان موضوع در جلسات بعد حضور ثلث اعضای حاضر در مرکز آن کمیسیون جهت مذاکره و رأی کافی خواهد بود» یعنی در اصلاحی که حالا شده فقط کلمۀ «ماده 16» برداشته شده کلمه «فوق» نوشته شده زیرا ذیل ماده 16 است، بنابراین کمیسیون خاص چیزی بر آن اضافه نکرده همان ماده مصوب آبان ماه 1330 است جز اصلاحات

رئیس-ولی بنابر آن چه آقای مخبر توضیح دادند تنها حذف تبصره کافی نمی شود برای این که آن ماده در اصل آئین‌نامه محفوظ می‌ماند باید یک پیشنهادی بشود که آن ماده را در نظام نامه تغییر بدهد این تبصره چیز تازه ای نیست

رئیس- آقای صدر

محسن صدر- تبصره حذف شد حالا در این ماده یک چیزی بنده پیشنهاد کردم که یک جمله اضافه شود و آن این است که اضافه بشود‌:

«در هر حال کمیسیون کمتر از سه نفر نباید باشد»

رئیس- آقای نیکپور

نیکپور- پس آن وقت ماده 16 سر جایش می‌ماند

رئیس- پیشنهاد آقای صدر قرائت می‌شود.

(به شرح زیر خوانده شد)

بنده پیشنهاد می‌کنم به آخر ماده 16 اضافه شود :« و در هر حال کمیسیون کمتر از سه نفر نباید باشد»

محسن صدر

دکتر صدیق اعلم و دکتر سعید مالک- بنویسید عده «حاضر» در کمیسیون از سه نفر نباید کمتر باشد      

رئیس- ظاهراً باید آخر آن هم اضافه بفرمایید «و ماده فلان آئین‌نامه فلان منسوخ است» و الّا تناقض پیدا می‌کند: آقای مهندس شریف‌امامی

مهندس شریف‌امامی- بنده می‌خواستم عرض بکنم که با رأیی که الان گرفته شد ماده 4 الحاقی در واقع حذف شده است و این را ما باید محذوف بدانیم این مطلب را هم که جناب آقای صدر پیشنهاد کردند در انتهای ماده 16 اضافه می‌شود حالا رأی بگبریم که این تبصره را از این جا حذف کنیم

رئیس- آقا برای قوانین همیشه مطلوب است که ذکر بشود فلان ماده منسوخ است تا این که بروند مطالعه بکنند ببینند کدام مؤخر است کدام مقدم است بایستی همان جا بنویسند که آن ماده منسوخ است. آقای دکتر صدیق

دکتر صدیق اعلم- آقا این آئین‌نامه همیشگی خواهد بود ذکر این که فلان ماده حذف شده است لزومی نخواهد داشت که در این جا قید شود پس باید ماده الحاقی حذف شود اگر در آئین‌نامه بگذاریم این آئین‌نامه همیشگی برای ما خواهد ماند بنابراین یک جمله‌ای خواهد داشت که آن جمله زائد است

رئیس- آقای مخبر کمیسیون

مخبر- الان با حذف تبصره ذیل ماده 16 اصلاحی ماده 4 الحاقی به قوت خود باقی است. در تمام قوانین اگر یک قانونی تصویب بکنند ناچار در ذیل آن ماده باید ذکر کنند که فلان ماده یا فلان مواد حذف می‌شود حالا یا می‌خواهید این جا ذکر بکنید یا در ختام این اصلاحات قید بفرمایید که ماده 4 الحاقی حذف می‌شود.

دشتی- در آخر پیشنهاد آقای صدر بنویسید حذف می‌شود

مخبر- بنویسید آقا ما ناچاریم بگوییم ماده 4 الحاقی حذف می‌شود

رئیس- این هیچ نتیجه ندارد چون ماده در آئین‌نامه هست دیگر‌، یعنی می‌ماند حالا باید بگوییم که آن را منسوخ کردیم آقای صدر یک پیشنهادی فرموده‌اند که در هر حال کمیسیون کمتر از سه نفر نباشد یعنی منظورتان آقا حاضرین است

صدر- عده حاضرین در مرکز ممکن است برای تشکیل کمیسیون کم باشد در این صورت ممکن است دو نفر بشود یک نفر بشود به این جهت بنده این پیشنهاد را کردم چون با یک نفر دو نفر شور نمی شود

+++

رئیس- این را که فرمودید، منظورم این است که بفرمائید حاضرین در کمیسیون سه نفر باشند؟

محسن صدر- بلی

رئیس- عده حاضر در کمیسیون از سه نفر کمتر نباید باشد، این به عنوان تبصره است؟

مؤید ثابتی- خیر در آخر ماده نوشته‌اند

رئیس- بسیار خوب به آخر ماده اضافه می‌کنیم به همه ماده رأی می‌گیریم

دکتر سعید مالک- پیشنهاد آقای صدر را یک دفعه دیگر بخوانند

رئیس- یک دفعه دیگر پیشنهاد آقای صدر قرائت می‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

پیشنهاد می‌کنم به آخر ماده 16 اضافه شود «و در هر حال عده حاضر در کمیسیون کمتر از سه نفر نباید باشد»

نیکپور- ماده 16 را به این اضافه بکنید و رأی بگیرید

رئیس- خوب آقا، این را به عنوان تبصره می‌گیریم و اول به این پیشنهاد آقای صدر رأی گرفته می‌شود آقایانی که موافقند قیام بفرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند) تصویب شد.

پیشنهادی از آقای مهندس شریف‌امامی رسیده است قرائت می‌شود

(به شرح زیر خوانده شد)

پیشنهاد می‌کنم ماده 4 از مواد الحاقی آئین‌نامه نسخ شود

مهندس شریف‌امامی

رئیس- برای نسخ ماده 4 آئین‌نامه الحاقی رأی گرفته می‌شود آقایانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر نمایندگان برخاستند) تصویب شد.

حالا به ماده 16 با این دو اصلاح رأی می‌گیریم آقایانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر نمایندگان برخاستند) تصویب شد.

حالا اصلاح ماده 18 قرائت می‌شود

(به شرح سابق خوانده شد)

رئیس- آقای مخبر کمیسیون

مخبر- در تعیین اعضای کمیسیون‌ها که عده آنها کمتر از سابق شده البته فلسفه‌اش این است که عده کمیسیون‌ها زیاد شده و چون عده کمیسیون‌ها زیادتر شده ناچار باید اعضای کمیسیون‌ها کم شود تا با شصت نفر اعضای مجلس سنا بتوان آن عده را انتخاب کرد علت این که عده کمیسیون‌ها زیادتر شده مشکلی بود که در جریان اخیر دیده شد و آن این بوده است که کمیسیون شمارۀ 3 که به امور دارایی، اقتصاد، کشاورزی و کارهای دیگر هم می‌بایستی رسیدگی بکند با حجم این کار توانایی انجام آن را نداشت و کراراً دیده شده که کمیسیون دارایی با پنج، شش کمیسون مجلس شورای ملی همکاری می‌کند تا بتواند یک لایحه ای را به تصویب برساند در کمیسیون مشترک، به علاوه آن حجم کار مناسب نبوده عده هم 18 نفر بوده . این طور فکر کردند که 18 نفر  نباشد 7 تا 9 عضو باشد و آن وقت به جای یک کمیسیون دو یا سه کمیسیون انتخاب بشوند که پیش بینی شده است سه تبصره دارد که یک تبصره‌اش مهمتر است باید برای این یک تبصره توضیح عرض کنم تا در جریان مطلب بحث زیادی شاید پیش نیاید و آن تبصره این است که اگر گفتیم به این که کمیسیون دارایی 7 تا 9 عضو باشد و فرضاً 7 عضو انتخاب شد و مجلس شورای ملی کمیسیون دارائیش 18 عضو شد هشت عضو با هیجده عضو بنشینند بخواهند تصمیمی بگیرند که آن اصل تساوی مجلسین در اعمال قوه قانونگزاری ملحوظ و منظور نمی‌شود‌. بنابراین طریقه حلی که به نظر بعضی از آقایان رسید و در حدود یکی دو ساعت هم روی این طریقه حل بحث شد این بود که علاوه از آن کمیسیون مشترکی که طبق ماده واحده تشکیل آن مقرر شده چون در آئین‌نامه مشترک مجلسین ماده چهاری وجود دارد که هر وقت دولت تقاضا کرد یا رؤسای مجلسین مقتضی دیدند که کمیسیون‌های مشابه مجلسین با هم تشکیل جلسه بدهند و نسبت به موضوعی اتخاذ تصمیم بکنند در آن موارد هم همان اشکالی پیش نیاید که حالا در تشکیل کمیسیون های حاضر پیش می‌آید بنابراین این طور در نظر گرفته شده است که در این قبیل مواقع یعنی چه برای اجرای ماده 4 آئین‌نامه مشترک و چه برای اجرای مقررات ماده واحده عده کمیسیون‌هایی که مجلس شورای ملی دارد و در مجلس سنا عدۀ آنها کمتر است عده کمیسیون‌های مشابه را با آن نصاب بالا ببرند النهایهّ برای انتخاب اعضای کمیسیون‌ها شعب چون یک دفعه کارشان را می‌کنند و مجلس هم یک دفعه انتخاب کرده است هیئت رئیسه مجلس البته از اشخاص به تناسب کسری آن کمیسیون را تا عده متناسب انتخاب می کند مثلاً الان کمیسیون دارایی فرضاً 9 نفر انتخاب می‌شود و آنها 18 نفرند در کمیسیون‌های مشترک یا کمیسیون‌هایی که بعداً پیش می‌آید طبق ماده 4 هیئت رئیسه نه نفر دیگر را تعیین می‌کند که بشود 18 نفر که اجرای تساوی در قوه قانونگزاری امکان داشته باشد و عملی باشد و این طریقه بود که برای حل قضیه به نظر رسید و تصور می‌کنم تا اندازه‌‌ای که ممکن بوده است حفظ حق مجلس سنا شده است و خیال می‌کنم که دیگر توضیحی از حیث مواد این ماده لازم نباشد.

رئیس- آقای نیکپور

نیکپور- بنده می‌خواستم از آقای مخبر کمیسیون خواهش بکنم که اگر ممکن است با یکی از این دو نظر موافقت بکنند یکی این که یا اسم این کمیسیون‌ها را دیگر کمیسیون اول و دوم و سوم و چهارم تا نهم نگذارند همان کمیسیون‌های مربوط به کارشان بگذارند مثلاً کمیسیون دادگستری کمیسیون داخله کمیسیون فرهنگ یا اگر ضروری است که کمیسیون با شماره اسم گذارده شود به همان ترتیبی که سابق بود بهتر است کمیسیون شماره یک کمیسیون شماره 2 کمیسیون شماره 3 این کمیسیون اول و دوم و سوم و غیره به نظر بنده خیلی خوشگل نبود به علاوه بنده فکر کردم که اگر آن طریق را موافقت بکنند شاید بهتر باشد کمیسیون امور خارجه کمیسیون دادگستری کمیسیون اقتصاد یا اگر ضرورتی دارد و حتماً لازم است آن طور شماره‌گذاری بشود مثل سابق باشد.

رئیس- آقای مخبر کمیسیون

لسانی- نسبت به پیشنهاد آقای نیکپور می‌خواستم عرض بکنم که اگر کمیسیون‌ها به اسم باشند اشکال پیش می‌آید مثلاً همین کمیسیون اول خارجه است و کشور اگر می‌خواهیم کشور بگذارم به خارجه مربوط است کمیسیون دادگستری به چندین وزارتخانه مربوط است کمیسیون 7 فرهنگ است و بهداری بنابراین پیشنهاد جناب عالی را قبول می کنم که به جای اول و دوم و سوم، یک و دو و سه و غیره بگذاریم

رئیس- پیشنهادی از آقای دکتر صدیق رسیده است که قرائت می‌شود

( به شرح زیر خوانده شد) 

  پیشنهاد می‌کنم که در تبصره اول در سطر دوم و سطر سوم کلمه «اعضاء» اضافه شود

دکتر صدیق

مؤید‌ثابتی- صحیح هم هست آقا

رئیس- یعنی عده کمیسیون‌ها منظور نبوده عده اعضای کمیسیون‌ها منظور بوده (صحیح است) آقای مهندس شریف‌امامی

مهندس شریف‌امامی- عرض کنم همه کمیسیون‌ها را 7 تا 9 نفر پیش‌بینی کرده‌اند جز دو کمیسیون که 5 تا 7 نفرند به عقیده بنده آنها را هم خوب است 7 تا 9 نفر بکنیم به جهت این که از 5 نفر دو نفر که غایب باشند می شود سه نفر( یکی از نمایندگان- عده نداریم) عده داریم برای این که حساب بفرمایید 9 تا کمیسیون است تازه می شود 81 نفر اگر همه در دو کمیسیون شرکت بکنند عده کافی خواهد بود ولی اگر یک کمیسیون 5 تا 7 نفر باشد مثلاً قسمت کشاورزی اغلب لوایح بسیار مهم دارد 5 نفر عضو بخواهید درست بکنید 5 تا 7 نفر این کافی نیست بنده معتقد هستم که آنها را هم مساوی بکنید یعنی 7 تا 9 نفر باشند یعنی کمیسیون‌های شماره 2 و 6

رئیس- آقای لسانی

مخبر- در مجلس شورای ملی اتفاقاً عده کمیسیون‌ها زیاد است تا سه کمیسیون پیش‌بینی شده است که اعضای مجلس عضویت داشته باشند ولی در مجلس سنا این طور نیست شرکت در یک کمیسیون اجباری است شرکت در دو کمیسیون اختیاری است و بیش از دو کمیسیون ممنوع است یعنی حق شرکت در بیش از دو کمیسیون ندارند یعنی اگر یک عضوی در سه کمیسیون انتخاب شده باید از ایکی از آن سه کمیسیون استعفا بدهد مطلب دیگر نسبت به امور وزارت کشاورزی فرمودند که تا 7 عضو است همان طور که تذکر دادند تنها آن جا نیست دو کمیسیون دیگر هم و دیگر گفتند عده نمی‌رسد ولی آن چه که در آئین‌نامه قید کرده این جور فکر کرده‌اند حتی یک ماده خاصی دارد برای این است که فرضاً اعضای مجلس همه حاضر نشده‌اند 9 تا انتخاب کنند به این جهت نوشته 9 تا 12 آن وقت وقتی که عده به قدر کافی می‌آید آن کسری را انتخاب می‌کنند این برای این بوده که اگر آمدیم اول تشکیل مجلس هشت تا ده تا از سنا‌تورها می‌آمدند اگر مکلف باشند همه اعضای کمیسیون‌ها را انتخاب بکنید همه 12 تا را انتخاب کنید برای اعضای بعدی محل ندارید از یک طرف محل ندارید از یک طرف طبق آئین‌نامه ملزم هستند حتماً در یک کمیسیون شرکت بکنید برای جلوگیری از این کار مجبور می‌شوید که به بنده مراجعه کنید بگوئید که آقا شما استعفا بکنید از این کمیسیون تا آن آقایی که تازه آمده و عضو کمیسیون نیست انتخاب بشود تا آن مشکل پیش نیاید ولی عملاً فعلاً که مجلس سنا تقریباً هیچ کسری ندارد خود آقایان هم که مأمور تبادل نظر در کمیسیون‌ها هستید سعد بکنند که تمام کمیسیون‌ها اتخاب بشود زیرا کسری در اعضای سنا نیست و اگر بخواهیم نه نفر باشد مشکلی ایجاد می شود.

رئیس- آقای فرخ

فرخ- بنده عرضی ندارم آقای لسانی توضیح دادند رأی گرفته شود.

رئیس- آقای نیکپور

نیکپور- عرض می‌کنم که بنده می‌خواستم راجع به تبصره 2 آقای مخبر یک اصلاح عبارتی بکنید در تبصره 2 می‌نویسد «کمیسیون نهم آئین‌نامه مربوط به رسیدگی نسبت به عرایض و مرخصی‌ها را نوشته و پس از تصویب هیئت رئیسه به موقع اجرا خواهد گذاشت» این جا مطابق آن تصمیم قبلی 

+++

باید اصلاح بشود که کمیسیون شماره 9 آئین‌نامه مربوط به رسیدگی در موضوع عرایض و مرخصی‌ها را چون این عبارت یک قدری ابهام دارد ثقیل است اگر نسبت را هم برداریم مطلب درست می‌شود.

مخبر کمیسیون‌- بسیار خوب

رئیس‌- دو پیشنهاد است که به عنوان پیشنهاد رأی علیحده نخواهد بخواهد. آقا عده کمیسیون یا آن پیشنهاد دیگر ولی یک چیزی را آقای آموزگار پیشنهاد کرده که قرائت می‌شود

( به شرح زیر خوانده شد )

بنده پیشنهاد می‌کنم در تبصره 1 کلمه << معا << بکلمه << باهم >> تبدیل شود. آموزگار

رئیس‌- پس با این اصلاح عبارتی سه تا اصلاح عبارتی می‌شود. یک پیشنهاد دیگری از آقای وارسته رسیده که در تبصره اول به جای << ممکن است >> << باید >> نوشته شود قرائت می‌شود

( به شرح زیر خوانده شد )

پیشنهاد می‌کنم که در تبصره اول به جای << ممکن است >> کلمه است << باید >> نوشته شود. وارسته

وارسته‌- چون در قوانین و آئین‌نامه‌ها الفاظ و کلمات باید منخبر و قطعی و صریح باشد و این کلمه ممکن است تردید‌آمیز است به این جهت بنده پیشنهاد کردم که کلمه << ممکن است >> باید باشد.

رئیس‌- این دیگر آقا، اصلاح عبارتی نیست لذا آقایانی که با تبدیل کلمه << ممکن است >> به << باید >> موافقند قیام فرمایند ( اکثر برخاستند ) تصویب شد.

نیکپور‌- آقا پیشنهاد آقای دکتر لقمان‌الملک را بخوانند.

رئیس‌- پیشنهاد آقای دکتر لقمان‌الملک قرائت می‌شود.

( به شرح زیر خوانده شد )

پیشنهاد می‌نمایم که در تبصره 2 بعد از کلمه کمیسیون نوشته شود << شماره 9 موظف است >> دکتر سعید مالک

رئیس‌- آقای دکتر لقمان‌الملک بفرمایید.

دکتر سعید مالک‌- در آن جمله یک قدری ابهام است همانطور که جناب آقای نیکپور فرمودند درست فرمودند، کلمه درست فهمیده نمیشود

لذا بنده پیشنهاد کردم این جمله بعد از کلمه کمیسیون اضافه شود چون << کمیسیون شماره 9 موظف است >>

رئیس‌- آقای آموزگار

آموزگار‌- اگر کلمه موظف است علاوه شود با قسمت اخیر ماده مخالف است آن وقت باید دو سطر اصلاح بشود و آن این است که در << کمیسیون شماره 9 موظف است >> آئین‌نامه مربوط به رسیدگی نسبت به عرایض و مرخصی‌ها را نوشته و پس از تصویب هیئت رئیسه به موقع اجرا خواهد گذاشت حالا اگر کمیسیون شماره 9 موظف است بگذاریم با خواهد گذاشت حالا اگر کمیسیون شماره 9 موظف است بگذاریم با << خواهد گذاشت >>  آخر جمله جور در نمی‌آید و باید همه جمله اصلاح شود.

رئیس‌- عوض (( خواهد گذاشت ))، ( بگذارد )) باید باشد: ایشان درست می‌گویند.

خوب، آقایانی که با این اصلاحی که آقای دکتر سعید مالک پیشنهادی فرمودند با اصلاح این که << خواهد گذاشت >>  را << بگذارد >> بکنند دکتر صدیق‌- کلمه نسبت هم حذف شود ) آقایانی که به این اصلاحات عباراتی موافقند قیام فرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند ) تصویب شد

حالا آقایانی که با خود ماده و این تبصره‌ها که اصلاح شد جمعاً موافقند قیام فرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند ) تصویب شد. حالا ماده 26 مطرح است قرائت می‌شود.

( به شرح سابق خوانده شد )

رئیس‌- آقای مخبر کمیسیون

لسانی‌- این ماده عیناً همان ماده قبلی است فقط یک اشکالی آن ماده قبلی داشته است و ناچار شدند اصلاح بکنند و آن این است که اگر یک کمیسیون به علت تراکم کار و سنگینی آن به مناسبت لزوم مطالعه موفق نشد در مدت مقرر آن کار مورد ارجاع را رسیدگی کند و نظر خودش را بدهد مطابق آئین‌نامه قبلی باید گزارش بدهد به رئیس مجلس، رئیس مجلس در جلسه علنی طرح کند علت را ذکر بکند و مجدداً رأی بگیرد این طرز عجیبی بود در اینجا البته کمیسیون علت را ذکر می‌کند به رئیس مجلس می‌دهد، رئیس مجلس وقتی نظر داد عقیده کمیسیون خاص این بوده که کافی باشد، این بوده است که کلمه عین همان ماده است << در این مدت تمام کند باید به مجلس گزارش دهد >> را برداشته‌اند و نوشته‌اند << به رئیس مجلس گزارش دهد >> این اصلاحش همین اندازه است و این اندازه اصلاح هم کار را تسهیل می‌کند و هم وقت مجلس را نمی‌گیرد.

رئیس‌- رأی گرفته می‌شود به ماده 26 آقایانی که موافقند قیام فرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند ) تصویب شد. ماده 31 قرائت می‌شود.

( به شرح سابق خوانده شد )

رئیس‌- آقای مخبر کمیسیون

لسانی‌- این یک اصلاح مختصری پیدا کرده و قبلاً نوشته شده بود << در دبیر خانه مجلس ضبط شود >> اگر بنا شود ما دوایری را برای این کار تعیین بکنیم باید اداره قوانین بود دیگر ذکر این که در کدام اداره ضبط می‌شود لازم نبود این بود که دبیر‌خانه را حذف کردیم.

رئیس‌- آقای مهندس شریف‌امامی

مهندس شریف‌امامی‌- بنده فکر می‌کنم اگر اداره‌ای که باید اسناد و صورت جلسات در آن ضبط شود قید بشود بهتر است تا بدانند در کجا ضبط کنند در اداره حسابداری است در قوانین است در دبیر‌خانه است؟

مخبر‌- دبیر‌خانه یعنی دفتر، دفتر این کار‌ها را نمی‌کند.

مهندس شریف امامی‌- پس بنویسید اداره قوانین و الّا ممکن است اسناد متشتت بشود و گم بشود.

رئیس‌- آقای مخبر نظرشان این است که ضبط می‌شود. کافی است رأی می‌گیریم به همان ترتیبی که نوشته شده، آقایانی که موافقند قیام فرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند ) تصویب شد. ماده 34 مطرح است قرائت می‌شود.

( به شرح سابق خوانده شد )

رئیس‌- آقای مخبر کمیسیون

مخبر‌- مشکلات عجیبی در این جریان اخیر در کمیسیون مشترک مجلسین پیش آمده بود که مجموع این مشکلات ایجاب کرده است که دو اصلاح بسیار مختصر در این ماده بشود ولی از نظر نتیجه بسیار بسیار مفید خواهد بود مثلاً لایحه مربوط به امور اداری تمام مسائل فنی ارجاع می‌شود به کمیسیون بهداری فرضاً در ان یک ماده‌ای هست که فلان شخص اگر تخلفی کرد در محاکم جزء از 2 ماه تا 6 ماه حبس می‌شود این ماده مربوط است به کمیسیون دادگستری است وقتی که فرستاده می‌شود به کمیسیون دادگستری باید فقط و فقط درباره این ماده مذاکره کنند یا این که بالعکسش تمام مسائل مربوط به کمیسیون دادگستری است یک مطلب کوچکی است مربوط به کمیسیون خارجه یا کمیسیون دیگری کمیسیون‌ها می‌گویند ما از اول تا آخر باید رسیدگی کنیم حالا فرض بفرمایید یک موضوع فنی پست و تلگراف و خارجه بیاید به کمیسیونی که اهل آن فنی نیست چون در انتخاب اشخاصی که در شعب قهراً رعایت این نکته می‌شود که اشخاص متناسب با آن کار انتخاب بشوند این هم وقت زیاد می‌گیرد و هم موجب می‌شود اشخاص غیر صالح در اموری که وارد نیستند مداخله بکنند و هم اصطکاک نظر زیاد می‌آید و کار قوه مقننه فلج می‌شود.

بنابراین در این ماده ذکر شده که لایحه که ارجاع می‌شود به کمیسیون مربوطه کلمه << فقط >> اضافه شده که فقط در آن موردی که مربوط به آن کمیسیون است اظهار‌نظر می‌کنند این یک اصلاح است اصلاح دیگری که لازم بود و اخیراً اشکال زیاد ایجاد کرد این است که اگر اختلاف نظر بین کمیسیون‌ها پیش آید این کار و حل این اختلاف به کدام کمیسیون ارجاع بشود، یا نشود در این باب یک موقعی لازم بود که رسیدگی بکنند و حل و فصل بکنند و نظر اوقاع باشد از این نظر است که نوشته شده است این کلمه فقط اینجا اضافه شده است این کلمه فقط معایب را برطرف می‌کند این فرازی هم را که می‌خوانم بسیاری از معایب دیگر را مرتفع می‌کند " اگر در بین اعضای کمیسیون توافق نظر کامل برای اوضاع امر به کمیسیون دیگر حاصل نشد باید موضوع به رئیس مجلس مراجعه شود و در این صورت نظر رئیس مجلس مبنی بر ارجاع امر به کمیسیون دیگر یا عدم ارجاع آن قاطع خواهد بود اخیراً یک لایحه مشتمل بر 121 ماده که تمام مسائل فنی است و هر کمیسیونی هم ادعا می‌کند که همه اش را رسیدگی بکند در این صورت هیچ وقت این کار اصلاح نخواهد شد. از این دو نقطه‌نظر این دو اصلاح به عمل آید

رئیس‌- توضیح کافی داده شد. آموزگار

آموزگار‌- یک اصلاح عبارتی است زیرا در اینجا دو کلمه مشابه است نوشته در صورت موافقت گزارش جامعی برای مجلس تهیه خواهد کرد و در صورت اختلاف نظر کمیسیون مختلطی تشکیل داده شده و گزارش نهایی داده خواهد شد نوشته تشکیل داده شده و این کلمه << شده >> زائد است آن را باید حذف کرد.

موید ثابتی‌- این یک اشکال دیگر پیدا می‌کند آقای آموزگار باید بنویسد کمیسیون مختیفی تشکیل و گزارش نهایی داده خواهد شد

رئیس‌- با این اصلاح عبارتی آقایانی که موافقند قیام فرمایند ( اکثر نمایندگان بر خاستند ) تصویب شد ماده 39 مطرح است قرائت می‌شود

( به شرح سابق خوانده شد )

رئیس‌- آقای لسانی

مخبر‌- فقط یک کلمه << یک سدس >> عربی به یک ششم فارسی تبدیل شد

رئیس‌- آقای دکتر لقمان‌الملک

دکتر سعید مالک‌- بنده تصور می‌کنم آقا این ماده خیلی سخت شده است ( دکتر صدیق- تغییر نکرده است )

یک عذر موجهی را باید قبول بکنند یکی از نمایندگان یک اشکال برایش پیدا می‌شود، ناخوش می‌شود علت دیگری پیدا می‌شود در نمی‌تواند حضور به هم رساند، او که نمی‌تواند در آن حال گرفتاری اجازه بخواهد که نیاید به کمیسیون بنابراین باید در این ماده یک عذر موجهی بگذارند تا اگر مریض شد یا اتفاق بدی برای او

+++

افتاد نتواند حاضر شود لذا بنده پیشنهاد می‌کنم که در اینجا << عذر موجه >> گذاشته شود.

شمس ملک‌آرا‌- بنده می‌خواستم پیشنهاد کنم که عذر موجه پیش‌بینی نشده بگذارند.

رئیس‌- آقای مهندس شریف‌امامی

مهندس شریف‌امامی‌- عرض کنم که بنده یک اصلاح عبارتی می‌خواستم پیشنهاد کنم در اینجا نوشته در صورت عدم حضور بدون اجازه در صورتی که غیبت آنها . . . کلمه << در صورت >> دومی << هر گاه >> بگذارند.

رئیس‌- آقای شمس ملک‌آرا‌

شمس ملک‌آرا‌- عرض کنم که من با نظر آفای دکتر لقمان‌المک کاملاً موافقم منتهی معتقدم که غیبت یا عذر موجه پیش‌بینی نشده بگذارند. قبلاً نمی‌تواند پیش‌بینی بکند که اجازه بگیرد در این صورت چکارش بکند؟

رئیس‌- آقای آموزگار

آموزگار‌- از تجربه‌ای که کردیم این ماده با این که ظالمانه است و با این که سختگیری بود آقایان نمی‌آمدند و حال اگر بگذارید عذر موجه آن هم دایره‌اش وسیع، آن هم ارفاق و احساسات بنده عقیده‌ام این است که اگر بگذارید عذر موجه این یک ذره تکلیف هم از بین می‌رود

رئیس‌- آقای لسانی

لسانی‌- اولا توجه بفرمایید الان ماده‌ای که مطرح است همان ماده سابق است که کمیسیون خاصی جز تبدیل یک کلمه عربی به فارسی کار دیگری نکرده است اما مطلب دیگر در عین این که جناب آقای آموزگار همکار محترم ما گله‌مند هستند که آقایان سناتورها تشریف نمی‌آورند خودشان می‌بینند که نسبت به نمایندگان مجلس شورای ملی که خودشان خواستند و کارشان خیلی زیاد است باز نمایندگان مجلس سنا بیشتر حاضر می‌شوند مطلب اساسی این است که بلا‌فاصله یعنی همان دقیقه که پولی در کار نیست و امر قطعیت پیدا نمی‌کند و همان ساعت جریمه نمی‌شود فرضاً بنده که نیامدم در شمیران دجار یک << اکسیدانی >>  شدم نتواستم برسم بعد اطلاع می‌دهم که دیروز نیامدم به علت این بودکه دچار حادثه‌ای شدم البته قبول خواهند کرد فردا هم همینطور و اگر ما بخواهیم یک قدری از قوت و استحکام این ماده بکاهیم برای ما ممکن است یک مشکلاتی تولید بکند که اسباب زحمت همه رفقای ما بشود و الّا عملاً دیده شده است که یک کسی موفق نشده است که در یک ساعت معین حضور پیدا کند و اطلاع داده است به آن عذر موجه اداره بازرسی رسیدگی می‌کند در کمیسیون مربوطه اگر کمیسیون است، در مجلس اگر مربوط به مجلس است رسیدگی می‌کنند و تکلیف آن تعیین می‌شود جرایم آن در ماه بعد کسر می‌شود عین این وضع در ادارات هم هست و به نظر بنده از این حیث نگرانی در بین نیست، نسبت به آن جمله << در صورت >> که دو بار تکرار شده و یکی از آقایان گفتند << چنانچه >> باشد و آقای مهندس شریف‌امامی می‌گفتند << هرگاه >> باشد این را حلش کنند که کدام یک باشد. مطلب دیگر که نظر جناب آقای رئیس مجلس است این است که عبارت << یک ششم >> هم عبارت صحیحی از نظر سیاق عبارت نیست یا باید << یک سدس >> باشد یا باید << شش یک >> باشد در هر حال این تذکراتی بود که بنده عرض کردم بسته به این است که آقایان موافقت بکنند.

رئیس‌- آقای خواجه‌نوری

خواجه‌نوری‌- به اعتقاد بنده همینطوری که جناب آقای لسانی تذکر داد‌ند سناتورها نشان دادند که در کار خیلی علاقمند‌تر از همکاران جوانشان هستند در تمام کمیسیون‌ها و بنده خیال می‌کنم این اهانت غیر‌قابل عفو است که تصور بشود آقایان سناتورها فقط برای جریمه می‌آیند ما که شاگرد مکتبی نیستیم که بیاییم اینجا آقایان که تمام مدارج را طی کرده‌اند تا سناتور شده‌اند اقلاً دیگر جریمه لازم ندارند حالا خوب، از نظر مقررات این ماده را گذاشته‌اند اگر کسی در کمیسیون حاضر نشد یا اعتماد دارد به سایر رفقا یا حتماً گرفتاری دارد و به هر حال شخصیتی برای خود قائل است بنده هیچ این موضوع را صلاح نمی‌دانم و این اهانت را آقایان حاضر نشوند که به سناتورها وارد شود با پیشنهاد جناب آقای لقمان‌الملک هم صد در صد موافقم و استدعا می‌کنم که تصدیق فرمایند.

رئیس‌- آقای دکتر لقمان‌الملک

دکتر سعید مالک‌- جناب آقای آموزگار با عرایض بنده موافقت فرمودند ولی خیلی متأسفم این مطلب طوری نوشته شده است که قبل از این که اتفاق بد برای کسی بیفتد باید اجازه بگیرد ( یکی از نمایندگان- کجا نوشته شده؟ ) اینجا نوشته شده بدون اجازه مقصود از اجازه چیست؟ وقتی بنده وارد اطاق کسی باید بشوم اول در اطاق راباز کنم بروم بنشینم بعد بگویم که آقا اجازه می‌دهید؟ این که نمی‌شود اول باید اجازه بخواهم بعد بروم، بنده در راه شمیران می‌آیم اتومبیلم پنچر شد یا خدای نکرده برای کسی اتفاق بدی افتاد یک کسی پسرش مرد برادرش مرد نتوانست بیاید او نمی‌تواند قبلاً اجازه بگیرد که آقا پسرم می‌میرد یا اتومبیلم پنچر می‌شود بعداً می‌آید اجازه می‌گیرد. پس این عذر موجه را قبول بفرمایید اینجا باشد.

رئیس‌- آقای دکتر صدیق اعلم

دکتر صدیق‌- بنده می‌خواستم ‌تذکر بدهم که در ماده 160 پیش‌بینی شده است موضوع عذر موجه جناب آقای دکتر لقمان‌الملک متقاعد شدند خواهش می‌کنم صرف‌نظر بفرمایید از این پیشنهاد. در ماده 160 نوشته شده است هیچ یک از نمایندگان در صورت عذر موجه

رئیس‌- آقای سپهبد امیراحمدی.

سپهبد امیراحمدی - بنده بسیار متأسفم آقایانی که پیشنهاد کردند از نقطه‌نظرجرم و جریمه هیچ در اینجا ادوار گذشته را مورد توجه قرار ندادند و افکار نمایندگان مجلس سنا را در نظر نگرفتند بنده چون عادت دارم در جلسات کمیسیون‌ها صبح زود بیایم به مجلس کمتر وقتی را من در کمیسیون دیده‌ام که از نمایندگان سنا وجود نداشته باشند حتی در سایر جریانات هم که مشاهده کردم و دقت داشتم غیبت آقایان سناتورها در جلسات کمتر بوده است که وجود خارجی پیدا بکند. بنابراین جرم و جریمه را از نقطه‌نظر تنبیه می‌گیرند از نقطه‌نظر مقصود می‌گیرند از اشخاص برای نمایندگان که هر یک کاملاً به وظیفه خود آشنا هستند بنده اساساً جرم و جریمه را درست نمی‌دانم، با فرمایشات آقای خواجه‌نوری بنده موافقم اساساً وسیله جرم و جریمه درست نیست برای کسانی که قصور نکرده‌اند و غیبت نکرده‌اند و حاضر می‌شود در کار بنابراین این تبصره‌ای را که آقای دکتر لقمان‌الملک پیشنهاد کرده‌اند بگذارید برای این که جرم و جریمه بی‌جهت گرفته نشود 

رئیس‌- آقایان باید توجه بفرمایند که این یک گزارشی است که از کمیسیون آمده یعنی اصلاحاتی است که در آئین‌نامه شده فرض بفرمایید که در این ماده مطالب مهمی هست کمیسیون که می‌خوانده دیده که این << که >>‌، << و >> باید باشد این مطلب را اینجا باید رأی بدهند که << که >> باشد یا نه؟ آن وقت در اینجا مثل این که اصل ماده را دوباره می‌خواهند مطرح بکنید آن وقت خیلی از مواد دیگری در آئین‌نامه هست که مفصلاً باید مورد مذاکره واقع شود چون که این ماده را کمیسیون تغییر نداده یا هیچ لازم ندانسته در این شرایط الّا این که نظر بعضی این است که کلمات عربی و فارسی را اصلاح بکنند گفتند << سدس >> را ششم بکنند یا شش یک بکنند و این را برای این چاپ کردند بنیراین یعنی به خیال بنده مطلب نظری است اگر اصل مطلب را بخوهید خیلی مطالب دیگر در آئین‌نامه هست که اید اصل آئین‌نامه را بیاوریم مطرح بکنیم این تغییر سدس است و شش یک را می‌شود در اینجا داد چون کمیسیون قبول کرده ولی پیشنهاد نکرده که سایر مواد آن تغییر داده شود یعنی میزان جریمه و میزان جرم و اینها

آقای مخبر کمیسیون

مخبر‌- ماده 160 که جناب آقای دکتر صدیق تذکر دادند اگر توجه بفرمایید تصور می‌کنم که تمام نگرانی‌ها رفع بشود در باب غیبت یک فصلی دارد ترتیب جریمه هم معین است << هیچ یک از نمایندگان بر طبق ماده 163 نمی‌توانند غیبت کنند مرخص نماید >>

منظور جناب آقای شمس ملک‌آرا و جناب آقای دکتر سعید مالک هر دو رعایت شده منتهی بعداً این کار را می‌کنند

دیوان‌بیگی‌- اشاره‌ای نشده است

لسانی‌- فصل جریمه و فصل غیبت یک فصل خاصی است در آنجا اشاره شده است.

رئیس‌- آقای دهستانی پیشنهادی کرده‌اید که قرائت می‌شود

( به شرح زیر خوانده شد )

پیشنهاد می‌کنم که بعد از کلمه << بدون اجازه >> اضافه شود << عذر موجه >>

دهستانی

رئیس‌- آقای دهستانی

دهستانی‌- دهستانی باید توضیح بدهد پیشنهاد دهستانی است

رئیس‌- بفرمایید بنده خیال کردم آقای لسانی جواب شما را داده‌اند

دهستانی‌- عرض کنم که این ماده به طوری که جناب آقای خواجه‌نوری بیان کردند یک اهانتی است برای این که شأن مجلس سنا این نیست که جریمه‌ای برای سناتور قائل شود مثل این که سناتور یک شخص مخلفی است اینطور نیست، در هر حال کمیسیون جریمه‌ای تعیین کرد خوب، به مجلس هم آمده است عرضی ندارم بسیار خوب صلاح اینطور بوده است آقایان موافقند اما این که در خلال ماده نوشته عذر موجه و اینجا بدون عذر موجه اضافی است نمی‌دانم معنایش چیست ( یکی نمایندگان‌- یکی است )

اگر یکی است چه این کلمه اضافه شود یا نشود تأثیری ندارد پس یک کلمه اینجا اضافه کنید که طبق این ماده 60 یا 62 یا هر چه، البته نظر آقایان هر چه باشد بنده هم موافقم ولی من این ماده را اصلاً اهانت می‌دانم و بودن عذر موجه را لازم می‌دانم.

رئیس‌- آقای لسانی.

مخبر‌- بنده خیال می‌کنم با بودن ماده 160 ایشان پیشنهادشان را پس بگیرند.

دهستانی‌- استرداد می‌کنم.

رئیس‌- خوب، پس رأی می‌گییم به این ماده همانطور که کمیسیون پیشنهاد کرده آقایانی که موافقند قیام بفرمایند ( اکثر نمایندگان برخاستند ) تصویب شد.

ماده 65 قرائت می‌شود.

+++

( به شرح ذیل خوانده شد )

رئیس‌- آقای مخبر کمیسیون.

لسانی‌- ماده 56 لابد تطبیق فرمودند آقایان اصلاح زیادی نشده‌ است جز دو مطلب بسیار موثر و لازم یکی در بند 5 از بند الف است نوشته شده است. << برای اظهارات متهم سؤال پس از جواب وزیر به سؤال ده دقیقه >>

قبلاً 5 دقیقه بوده در ماده بعدی که مربوط به سؤال از وزیر است یک اصلاحی شده منظور این بوده است که عملاً دیده‌ایم که سؤال نمایندگان طبق رویه‌ای که شاید خارج از کشور ما هم باشد بسیار مختصر و به صورت استفهام باید باشد به مجلس داده می‌شد و فرستاده می‌شد برای وزرا، وزرا‌ می‌آمدند موقعیتی به دست می‌آوردند برای این که تبلیغاتی نسبت به خودشان بکنند و تریبون همین مجلس سنا شاهد است که نسبت به یک سؤالی بسیار ساده‌ای که راجع به نرخ تلفن شد وزیر پست و تلگراف استفاده کرده و شروع کرد به تبلیغات برای کارهای خودش و ابداً به آن سؤال جواب نداد، هر چه که می‌گفتند که نرخ تلفن زیاد شده جواب نمی‌داد و وزرا‌ مختار بودند هر قدر که می‌خواهند صحبت بکنند ولی نماینده فقط 5 دقیقه حق داشت حرف بزند پنج دقیقه هم همه می‌دانیم که تا بیاید پشت تریبون و بخواهد صحبت بکند از نظر انقضای وقت زنگ رئیس مجلس زده می‌شود این بود که پنج دقیقه تبدیل به ده دقیقه شد که روی توضیح دادن سؤال جواب داده شود که برای قبل از سؤال به منظور دادن موضوع سؤال هم وقتی تعیین شده و در بند ب عبارت این ماده در موارد استثنایی ممکن است مدت نطق برای هر یک از فقرات مذکور ( یعنی قسمت‌های فوق ) ما به پیشنهاد یکی از نمایندگان باشد و گفته شده که اگر کسی بخواهد اجازه تمدید شود. تقاضای کتبی نکند. این را گفته کتبی نباشد که هر کس پیشنهاد کرد با آن رأی بگیرند و کتبی لازم نیست و پیشنهاد شفاهی کافی است این عمل در مجلس شورای ملی هم هست و در عبارت اخیر آن نوشته شده بود در پیشنهاد یکی از نمایندگان با رأی مجلس اضافه شود ولی این رأی بدون مذاکره به عمل آید بعد نوشته شد اخذ رأی بدون مذاکره به عمل می‌آید، و این مثل این که بهتر از کلمه رأی باشد و این جنبه اصلاحی داشت که اصلاح شد ولی اصلاح مهم در واقع همان اجازه نطق ده دقیقه است که بعد از نطق وزیر در مورد سؤال انجام می‌گردد.

شمس ملک‌آرا‌- بنده تصور می‌کنم برای استیضاح که سه ساعت وقت تعیین کرده‌اند بنویسند حداکثر سه ساعت

رئیس‌- آقای آموزگار بفرمایید

آموزگار‌- همانطور که مقام ریاست فرمودند آنچه در کمیسیون اصلاح شده است بایستی به آن رای گرفته شود بنده خواستم از موقع استفاده کرده عرض کنم که در این ماده فقرات متعددی است فقط فقره ((ه و (( ب )) اصلاح شده بنابراین رأی گرفتن به آن چیز‌هایی که قبلاً تصویب شده است به نظر بنده از طرز قضاوت قانونی خارج است برای این که آنها تغییری نکرده تنها باید به همان مواد اصلاح شده رأی گرفته شود.

رئیس‌- چون که به تمامی ماده با این اصلاحات رأی می‌گیریم. این قائم‌مقام آن ماده سابق می‌شود، حالا رأی می‌گیریم به این ماده البته همان طوری که ایشان فرمودند در جای آن تغییر کرده و این با نفی ماده قبلی در واقع قائم‌مقام آن می‌شود آقایانی که موافقند قیام بفرمایند ( اکثر برخاستند ) تصویب شد. حالا ماده 137 قرائت می‌شود.

( به شرح سابق قرائت شد )

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده بفرمایید

دکتر ملک‌زاده‌- عرض کنم به عقیده من تا حالا یک عمل لغوی در این جا می‌کردیم و آن لغو عبارت از سؤال‌ها بود، حرفی می‌زدیم و یک جوابی هم می‌شنیدیم بدون این که نتیجه از آن بخواهیم و یا جواب‌دهنده نتیجه‌ای در نظر داشته باشد یک الفاظی در برابر الفاظ دیگر گفته می‌شد و بدین ترتیب یک جملاتی بین طرفین رد و بدل می‌شد. در مقام قانونگزاری وقتی که یک نماینده سؤالی می‌کند باید تأثیری بر آن سؤال مترتب شود، این بود که این ماده مورد توجه قرار گرفت و در آن هم بحث زیاد شد و به عقیده من یکی از موارد خوبی که در اینجا مورد توجه قرار گرفته و اصلاح شده، همین به ماده سؤال است. البته در این بار دو سه نکته منظور شده است. یکی از نظر فرصت است. سؤالی که می‌شود آن را نباید به صورت یک کاتب نوشت، چند سطر می‌نویسند و سؤال می‌کنند و آن را می‌فرستند برای وزیر مسئول و برای این که وکیل سؤال کننده در مورد این مقصود و منظور خودش را روشن بکند به او فرصتی داده می‌شود و الّا سؤال با دو سطر نوشته نشود وزیر قادر نخواهد بود به این که جواب مقتضی بدهد به این جهت یک ربع ساعت تقریباً وقت داده شده است که وکیل بتواند بیاناتی در اطراف سؤال خود بکند و براهینی را که در نظر دارد به عرض مجلس برساند. نکته دوم این بود که به این سؤالات ترتیب اثری داده شود و این طور نباشد که یک حرف‌هایی بزنیم و یک حرف‌هایی هم از طرف مقابل بشنویم بدون این که اثر و نتیجه‌ای از این صحبت‌ها حاصل شود و تنها نتیجه آن این باشد که وکیل سؤال کننده بگوید این جواب‌ها قانع‌کننده نبود و به همین اکتفا کند و وزرا‌ هم اصلاً مثل‌ این که گوش نداشته باشند آن را نشنیده بگیرند. در این نظر توجه شد که اگر وکیل قانع نشد مجددا بتواند آن سؤال خود را تجدید کند و اگر باز هم قانع نشد آن را به کمیسیون مربوطه بفرستد که در کمیسیون مورد مطالعه و مداقه قرار بگیرد و به این ترتیب سؤال نماینده مطرح می‌شود و وزیر مربوطه در اینجا حاضر می‌شود و در آنجا هم روشن‌تر و بی‌ملاحظه‌تر می‌توانند در موضوعات مورد بحث صحبت کنند و اگر حل نشد گزارش می‌شود به عقیده من این یک قدم بسیار مهمی برای استحکام مبانی مجلسین ما و قوه مقننه و بالاخره قوه مسئول مملکت برداشته شده است که خیلی جای تقدیر و قابل تحسین است.

رئیس‌- آقای دکتر سعید مالک

دکتر سعید مالک‌- متأسفانه این ماده دامنه‌اش خیلی وسعت پیدا کرده است در آئین‌نامه سابق وکیل یک سؤال کتبی می‌کرد و وزیر هم می‌آمد نیم ساعت سه ربع یا یک ساعت یا کمتر جواب می‌داد و آن وکیل هم متقابلاً پنج دقیقه جواب می‌داد و تمام می‌شد باز یک ساعت و کسری وقت مجلس اشغال می‌شد در این ماده حالا یک سؤال سه مرحله را طی می‌نماید یک دفعه وکیل سؤال می‌کند علاوه بر آن چیزی که نوشته‌اند یک ربع ساعت حرف می‌زند.

بعد جناب وزیر تشریف می‌آورند و ایشان هم گاهی شهوت کلام دارند 2 ساعت صحبت می‌کنند بعد هم وکیل می‌آید ده دقیقه صحبت می‌کند این جریان تماماً یک جلسه وقت مجلس را می‌گیرد در یک جلسه فقط یک سؤالی شده است و آقای وزیر هم جواب داده است و جلسه تمام شده تازه اگر به این هم قناعت می‌کردند خوب بود. مانعی نداشت و وکیل حق دارد همان سؤال را مجدداً بکند باز چند جلسه دیگر همان وضع تکرار شود به اینجا هم اگر محدود می‌شد باز چی نداشت به مرحله سوم برسد وکیل می‌گوید من قانع نشدم به کمیسیون برود درکمیسیون گزارش می‌آید در مجلس باز هم این سؤال آقای وکیل مطرح می‌شود باز دو سه ساعتی بنده باید حرف بزنم و آقا هم جواب بدهد توجه بفرمایید که این مسئله تا حدودی وسعت پیدا کرده و طولانی می‌شود و یک سؤال‌ چه قدر وقت مجلس را اشغال می‌کند، و منظور این نیست که دائماً هی صحبت بکنیم و وزیر هم بیاید حواب بدهد آخرالامر نتیجه‌یی هم نداشته باشد. سابق بر این معمول بود یک سؤالی که می‌شد کتبی بوده و آقای وکیل می‌بایست سؤال خود را یک قدری مشروح‌تر بنویسد و الّا سؤال بنویسد بدهد و یک ربع ساعت صحبت بکند وزیر هم یک ساعت صحبت کند نماینده ده دقیقه باز هم صحبت کند این آقا حقیقتاً وقت مجلس را تلف خواهد کرد. شما آقایان برای قانونگزاری آمده‌اید برای این نیامده‌اید که دائماً صحبت کنید و کنفرانس بدهید. بنده خیال می‌کنم آن یک ربع ساعت را که در تبصره نوشته شده حذف بکنیم بهتر است. بنده پیشنهاد می‌کنم در عوض آن نوشته شود سؤال وکیل مشروح باشد، و بعد از این که وزیر جواب داد صحبت کند و اگر میل دارید مدت وزیر را هم محدود کنید بگویید شما حق دارید نیم ساعت سه ربع ساعت صحبت کنید و اگر وکیل قانع نشد ده دقیقه صحبت کند بنده عرض می‌کنم در غیر این صورت اگر به این ترتیب باشد وقت مجلس را این سؤالات تلف خواهد کرد

رئیس‌- آقای لسانی

مخبر‌- اساس حکومت ملی و تشکیل قوای مقننه تنها و تنها برای وضع قانین نیست. اصل 60 متمم قانون اساسی را به عرض آقایان می‌رسانم

اصل 60‌- وزرا‌ مسئول مجلسین هستند در هر مورد که از طرف یکی از مجلسین احضار می‌شوند باید حاضر گردند و نسبت به اموری که محول به آنها است حدود مسئولیت خود را منظور دارند. فصل راجع به وزرا‌ که در اصل 58 تا 70 است همه ناظر به این معنی است از جناب آقای دکتر سعید مالک که نسبت به این پیشنهاد مخالفت کردند سؤال می‌کنم در این دو دوره‌ای که مجلس سنا تشکیل شده و در این سه چهار دوره اخیر مجلس شورای مکرر در مکرر نمایندگان مجلسین از دولت‌ها سؤال کردند مثلاً فلان مالیاتی را که می‌گوید به چه مجوزی است جز جواب بی‌سرو‌ته جواب دیگری داده نشده است و مقنع نبوده است سؤالات باید ضمانت اجرایی هم داشته باشد اگر ما بخواهیم وظیفه مجلسین را منحصراً در این بدانیم که هر لایحه و طرحی را که دولت به مجلسین می‌دهد آن لایحه و یا ان طرح را اصلاح کند و در نحوه اجرای قوانین توجه نداشته باشد یعنی آن را به هر طوری که بخواهند بتوانند اجرا کنند در واقع اصل نظارت و اعمال کنترل دولت را کنار گذاشته‌ایم، همان طوری که جناب آقای ملک‌زاذه فرمودند ما یک جزء مهم از مشروطیت را به کلی فراموش کرده‌ایم و آن را تعطیل نموده‌ایم. مسامحه‌ای که وزرا‌ در مقابل سؤالات نمایندگان می کنند و جواب‌های بی‌سرو‌تهی

+++

که نمایندگان مجلسین می‌دهند تنها از این نقطه‌نظر است که ضمانت اجرایی در کار نیست با این که اگر جواب شما منتهی نتیجه‌ای نشده ممکن است استیضاح بشود و استیضاح هم پیش‌بینی شده است و آخر استیضاح هم یک تشریفاتی دارد و هر روز که نمی‌شود گفت دولت را باید استیضاح کرد. اگر وزرا‌ بدانند که جواب سؤالات به این کیفیت نخواهد بود و حتی باید مقنع باشد و بعد هم اگر قانع‌کننده نبود یک هیئت و یا کمیسیونی به آن رسیدگی می‌کند و نظر می‌دهد که این جواب قانع‌کننده نبوده است و دوباره می‌آید به مجلس و مجلس نظر می‌دهد که این جواب قانع‌کننده نیست. آن وقت در چنین وضع وزیر مسئول در جواب مسامحه نخواهد کرد. آن وقت مجلسین به معنای خود اعمال نظارت و کنت رلی را که قانون اساسی و ملت ایران در نظرداشته است به موقع اجرا گذاشته خواهد شد و بنده از آن اشخاصی بودم که جدا با این اصلاح موافق بودم و آن ده دقیقه وقت هم حداکثر است مثلاً اگر آقای وزیر جوابش قانع‌کننده نبود نماینده می‌تواند در این مدت درباره آن جواب صحبت کند

رئیس‌- آقای خواجه‌نوری

خواجه‌نوری‌- متأسفانه غالباً قضایا مخلوط می‌شود و اصل حقیقت بدین ترتیب از بین می‌رود آقای لسانی فرمودند در دوره‌های گذشته دیده شده سؤالاتی که در مجلس سنا مطرح شده جواب‌های قانع‌کننده‌ای به آنها داده نشده چون ضمانت اجرایی در کار نبوده است و وزرا‌ تنها حرف‌هایی می‌زنند این نکته صحیح و باید روی آن چاره‌ای پیدا کرد ولی چاره آن حرف زدن زیاد در این جا نیست ضمانت اجرا یک مطلب دیگری است و دادن وقت زیاد تأثیری نخواهد داشت و این نقص قضیه را نفی نمی‌کند ده دقیقه هم صحبت بکنید یک ربع صحبت بکند نیم ساعت، دو ساعت کوچکترین تأثیری آن طوری که ایشان فرمودند آقایان رفقا هم معتقد هستند نخواهد داشت. در سایر کشورها که ما از آنها اقتباس کرده‌ایم در یک جلسه 50 تا صد تا سؤال می‌کنند باید دید که غرض از سؤال چیست؟ غرض از سؤال فهمیدن مطلبی است که برای یک وکیل یا نماینده مجلس سنا روشن نیست. کار خوبی که در این ماده پیش‌بینی شده ارجاع قضیه به کمیسیون یعنی در واقع این ضمانت اجرایی است. که در نظر گرفته شده و باید اجرا شود. به اعتقاد بنده این کار بسیار خوبی است. اگر جواب صحیح داده نشد آن وکیل یا سناتور می‌تواند سؤال خود را تجدید کند یا بفرستد به کمیسیون بنده معتقدم آن طوری که قبلاً عرض شد خود آقایان از این وضع به ستوه خواهد آمد و محاودات زیادی به این ترتیب پیش خواهد آمد. و این سؤال و جواب‌ها و مطالبی که گفته می‌شود به قدری زیاد خواهد بود که همه آقایان از کار باز خواهد داشت بنده با فرمایش جناب آقای دکتر سعید مالک کاملاً موافقم که برای ضمانت اجرای آن ارجاع به کمیسیون کافی باشد و این که وزیر جواب بدهد بنده جواب بدهم چون موجب اتلاف وقت مجلس می‌شود موافق نیستم. چون بی‌نتیجه است.

رئیس‌- آقای دکتر صدیق اعلم.

دکتر صدیق اعلم‌- مقدار زیادی از عرایض بنده را جناب آقای خواجه‌نوری و جناب آقای دکتر لقمان‌الملک فرمودند بنده معتقدم که البته یک ضمانت اجرایی باید باشد یعنی چنانچه وزیر نماینده‌ای را قانع نکرد مجبور باشد در یک کمیسیونی بیاید و توضیحات لازم بدهد و او را قانع بکند ولی از این که تا این حدود به او وقت صحبت داده شود زیاد است. این امر باعث خواهد شد که در اینجا هی صحبت بشود و در روزنامه‌ها هم مردم بخوانند. فرض بفرمایید وقتی را که جواب می‌دهید 25 دقیقه باشد. 25 دقیقه هم شما صحبت کنید. این جمعاً 50 دقیقه خواهد شد و اگر ما در اینجا 6 نفر باشیم و 60 سؤال هم بکنیم معلوم خواهد شد که تا چه حدودی وقت ما گرفته خواهد شد و اگر جمع وقت در موقع طرح و بعد از طرح یک ربع باشد که ده دقیقه آن بعد از طرح باشد موافقم و به علاوه یک اصلاح عبارتی هم به نظر بنده رسیده که آن را عرض می‌کنم در مورد تبصره است اینجا نوشته شده << . . . . مدت سؤالات اظهار‌کننده در دفعه اول . . . >> این دفعه اول چون ممکن است تولید ابهام کند اینجا نوشته شود و در موقع طرح‌ و در مورد << . . . . دفعه دوم . . . >> نوشته شود. بعد از طرح یعنی پس از جواب وزیر.

رئیس‌- آقای صدر

صدر‌- بیانات آقای لسانی خیلی واضح بود و فلسفه وضع این ماده را گفتند بنده اضافه می‌کنم که سؤال از موضوعاتی نیست که تنها جنبه استفهامی داشته باشد، البته صورتاً استفهام است ولی گاهی است که معنایش ایراد است و این بنا شد که وزرا‌ بیایند تنها حرف بزنند و بروند و هم حرف نماینده و هم حرف وزیر جزء هوا شده و هیچگونه منشأ اثری نداشته باشد، اگر سؤال طوری بشود که به اندازه‌ای هم تنبه ایجاد کند، البته بسیار خوب است و منظور از تنظیم این ماده همین بوده است. آقایان این را هم می‌دانند که استیضاح برای موارد مخصوصی است و هر روز با یک بهانه و خلاف قانون بخصوصی نمی‌شود وزرا‌ را استیضاح کرد و این باب سؤال خود بابی است از اصلاحات اما بیانات آقای دکتر سعید مالک هم تا حدی صحیح است. برای آن که قضیه خیلی طولانی می‌شود، بنده پیشنهاد کردم که این جریان مختصر شود، زیرا در این ماده که تنظیم شده جریان اینطور است اول سؤال‌کننده مطلب خود را می‌گوید بعد وزیر جواب می‌دهد دوباره سؤال‌کننده ایراد می‌کند و مطالب خودش را می‌گوید و وزیر جواب می‌دهد. این می‌شود چهار دفعه. آن وقت سؤال‌کننده می‌تواند سؤال خود را تکرار نموده و باز هم یک مطالبی را توضیح بدهد و آن وزیر جواب خواهد داد و آن وقت اگر قانع‌کننده بود به تقاضای او ارجاع می‌شود به کمیسیون. بنده یکی از این مراحل را حذف کردم بدین ترتیب سؤال‌کننده سؤال می‌کند، وزیر جواب می‌دهد. چون ممکن است با آنچه که وزیر گفته باشد سؤال‌کننده قانع نشود به آن جواب می‌دهد و وزیر مجدداً جوابش را می‌دهد اگر قانع نشود در این صورت سؤال‌کننده حق دارد از مجلس تقاضا کند که به کمیسیون ارجاع شود و کمیسیون هم آقایان اکثراً قبول دارند که جای خوب و آزادی است برای بحث و تذکر و سؤال و جواب و گزارش آن را به مجلس می‌دهد، مجلس هم به دولت ابلاغ می‌کند.

این ممکن است برای وزیر . . . . باشد

رئیس‌- آقای آموزگار

آموزگار‌- خواستم عرض کنم در اینجا که نوشته شده وزیر مربوطه. وزیر مونث نیست ( خنده نمایندگان ) بنویسد وزیر مسئول، و در تبصره هم نوشته شده است در دفعه اول، تقاضا دارم توجه بفرمایید. ظاهراً عیبی ندارد ( مهندس شریف‌امامی‌- باطنش خراب است ) نوشته اظهارات سؤال‌کننده نباید دفعه اول حداکثر از یک ربع ساعت و دفعه دوم از ده دقیقه تجاوز نماید کلمه مذاکره در اینجا چه اثری دارد و یک چیز زائدی است. در قانونگزاری چرا چیز زائد بگذاریم ( مسعودی- پیشنهاد آقای صدر را بخوانید)

رئیس‌- آقای دکتر سعید مالک بفرمایید.

دکتر سعید مالک‌- بنده هم مثل جناب آقای لسانی مومن به قانون اساسی هستم بنده هم ایمان کامل دارم و می‌دانم مجلس حق دارد در تمام امور مملکتی نظارت کند و در کارهای وزرا‌ و امور مربوط به آنها هم نظارت داشته باشد و آنها را مواخذه کند ولی از این مسئله این مفهوم نمی‌شود که ما مرتب بیاییم پشت این تریبون سخنرانی کنیم، این ترتیبی که این ماده مقرر داشته می‌شود سخنرانی همان‌طوری که جناب آقای صدر فرمودند یک سؤالی می‌کنند وزیر جواب می‌دهد بنده ده دقیقه به او جواب می‌دهم وزیر اجازه می‌گیرد دوباره نیم ساعت به بنده جواب می‌دهد خوب در یک جلسه چند بار می‌شود این طور سؤال و جواب کرد دیگر برای کار و سؤال دیگر مجال نمی‌ماند در پارلمان‌های دیگر در یک جلسه 60 سؤال و 70 سؤال، 120 سؤال می‌کنند جوابش این است بله یا نه بنده با پیشنهاد آقای صدر کاملاً موافقم به شرط آن که در آخر گزارش کمیسیون بدون مباحثه مطرح شود در اینجا نوشته شده است << کمیسیون به مجلس مراجعه می‌کند >> و آنجا یا دلایل کمیسیون را تائید میکنند یا رد میکنند در هر حال بدون مباحثه گزارش رد یا تأیید می‌شود.

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده

دکتر ملک‌زاده‌- بنده تصور کردم این ماده نظامنامه با اصلاحی که شده مورد تقدیر همه آقایان قرار می‌گیرد زیرا به طوری که گفته شد این یک قدمی بود برای تقویت و حفظ مبانی مشروطیت و حکومت ملی و همان طوری که توجه فرمودید شاید نفع نظارت قوه مقننه در دستگاه‌های دولت بیش از قانونگذاری باشد به جهت این که قانون اگر خوب اجرا نشود جز زحمت و فساد نتیجه دیگری نخواهد داشت و قوانین چون خوب اجرا نمی‌شود مردم از این قوانین که در این مملکت اجرا می‌شود دچار رنج و بدبختی شده‌اند وقتی قانونی مفید است که به مرحله اجرا در‌آید و ملت از آن استفاده کند و این وقتی است که شما نظارت در اجرای قانون داشته باشید بنابراین حق نظارت در اجرای قانون به عقیده بنده مقدم بر قانونگذاری است و این ماده که در اینجا گذاشته شده نظارت قوه مقننه بر قوه مجریه و ادارات دولتی‌ تأمین می‌نماید.

این اساس مطلب است البته در این که قضیه یک قدری طولانی است بنده با نظر آقای لقمان‌الملک  و آقای صدر موافقم اساساً و تا اندازه‌ای این ماده سبب خواهد شد که آقایان نمایندگان آن هم نمایندگان مجلس سنا سعی بفرمایند که سؤالات بی‌پایه در مجلس حتی‌الامکان نشود و شاید هر سال سی تا سؤال می‌شود دو تا سؤال مهم این مراحل را طی نماید و بعد از این هم ذکر این مراحل باعث می‌شود که دولت و وزرا‌ سعی بکنند جواب‌هایی را که می‌دهند سرسری و از روی هوای نفس نباشد بلکه سعی می‌کنند جواب مقنعی بدهند و شاید در ده مورد یک مورد پیش آید که ما مجبور شدیم این مراحل را طی کنیم موضوع دیگری که آقایان تذکر دادن این است که می‌فرمایند در انگلستان 70 تا 80 تا سؤال در یک جلسه می‌کنند و این را به عنوان نمونه دلیل می‌آورند که در اینجا هم جریان به همان شکل معمول باشد، اساساً پارلمان انگلستان 500 تا 600 تا وکیل دارد در آنجا

+++

روزی 70 تا سؤال می‌کنند در اینجا شاید در طول سال 70 تا سؤال نشود ( دکتر صدیق‌- تقصیرخودمان است ) شما اخلاق و آداب و تربیت و مقتضیات و آب و هوا و هزار چیز دیگر را در نظر نمی‌گیرید و تقلید کردن حرف از مسائلی که در آنجه نافع بوده است صحیح نیست زیرا ممکن است قانونی، اصلاً در یک مملکت خیلی مفید باشد ولی اگر آن را در جای دیگر تطبیق دهند و عمل کنند مضر واقع می‌شود. بنابراین بنده شخصاً از آقایانی که در کمیسیون شرکت فرمودند و این ماده را گذراندند تشکر می‌کنم و راجع به پیشنهادی که جناب آقای صدر فرمودند چون یک مرحله از از این مراحل را از بین می‌برد و مختصرتر می‌شود موافقم.

رئیس‌- حالا پیشنهاد آقای صدر قرائت می‌شود.

بنده پیشنهاد می‌کنم ماده 137 به ترتیب زیر مختصرتر شود.

موقعی که سؤال مطرح شد ابتدا سؤال‌کننده مطالب خود را با ادله و براهینی که لازم می‌داند اظهار می‌نماید سپس وزیر طرف سؤال جواب خواهد داد اگر جواب وزیر قانع‌کننده نبود سؤال کننده می‌تواند مجدداً در پاسخ وزیر اظهاراتی بنماید اگر بیانات و توضیحاتی که وزیر مسئول در جواب سؤال‌کننده اظهار می‌نماید برای سؤال‌کننده باز مقنع نبود ممکن است مجلس به تقاضای سؤال‌کننده موضوع را به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌نماید و کمیسیون نظر خود را مبنی بر این که جواب وزیر قانع‌کننده بوده است یا خیر به مجلس گزارش می‌دهد تا آخر ماده

محسن صدر  

رئیس‌- آقای دکتر صدیق

بفرمایید.

دکتر صدیق‌- در این جا نوشته شده اگر اظهارات وزیر مقنع نبود ممکن است مجلس به تقاضای سؤال‌کننده موضوع را به کمیسیون ارجاع نماید. این کلمه ممکن ایجاد ابهام می‌کند آن‌ وقت بایستی مراجعه بکنند برای مجلس و این طولانی خواهد شد.

رئیس‌- ایشان منظورشان این بوده که اگر مجلس صلاح بداند موضوع را با ارجاع به کمیسیون موافقت خواهد کرد (‌نمایندگان‌- پیشنهاد آقای صدر یکبار دیگر قرائت شود )

رئیس‌- بسیار خوب ( مجدداً این پیشنهاد قرائت شد ) آقای صدر بفرمایید.

صدر‌- ممکن است با این لحاظ که جناب آقای رئیس مجلس هم فرمودند موضوع این باشد که مجلس صلاح نداند برود به کمیسیون شاید نماینده‌ای بخواهد لجاج کند مجلس باید مانع این وکیل بشود بدین ترتیب اگر صلاح دانست یعنی جواب وزیر قانع‌کننده نبود می‌فرستد و اگر قانع‌کننده بود که خوب دیگری لزومی نخواهد داشت. 

رئیس‌- آقای آموزگار

آموزگار‌- به نظر بنده این کلمه ممکن است اگر حذف بشود آنچه که آقای صدر فرمودند صحیح خواهد بود بدین ترتیب جلوی غرض شخصی گرفته می‌شود مجلس در رد و قبول ان اختیارخواهد داشت و اگر این کلمه << ممکن >> باشد این عیب را دارد که حق سؤال که وکیل وطابق قانون اساسی دارد به یک رأی مجلس ممکن است برود به کمیسیون آزادی وکیل بیشتر محفوظ می‌ماند.

رئیس‌- در هر حال موضوع باید روشن بشود یکی این است که مجلس به تقاضای سؤال‌کننده موضوع را به کمیسیون مربوطه ارجاع نماید ایشان منظورشان این است که اگر مجلس صلاح دانست این کار خواهد شد این یک مسئله است دیگر این که بنا بر تقاضای سؤال‌کننده ضمناً باید این موضوع را بفرمایند به کمیسیون از این دو تا کدام یک را باید انتخاب کرد آقای دکتر ملک‌زاده بفرمایید

دکتر ملک‌زاده‌- بنده از جناب آقای صدر تقاضا می‌کنم که اگر ممکن است از این کلمه صرف‌نظر بفرمایید

صدر‌- بسیار خوب بنده موافقت کردم.

رئیس - آقای دادگر بفرمایید.

( دادگر‌- بنده عرضی ندارم ) حالا رأی گرفته میشود به ماده و تبصره با توجه به پیشنهاد آقای صدر  و حذف کلمه << ممکن >> آقایان موافق قیام بفرمایند ( اکثر برخاستند ) تصویب شد و << حداکثر >> را هم آقایان موافقت فرمودند که حذف بشود. چون می‌گوید نباید از یک ربع ساعت تجاوز کند این خودش حداکثر است ( دکتر صدیق‌- بنده هم راجع به دفعه اول ودوم پیشنهاد کرده بودم ) آقای دکتر صدیق هم پیشنهاد کرده بودند که به جای دفعه اول گذاشته شود درموقع طرح سؤال و به جای دفعه دوم گذاشته شود پس از جواب وزیر این اصلاح عبارتی است فکر می‌کنم آقایان موافقت دارند با این اصلاح ( نمایندگان- مانعی ندارد ) ( نیکپور‌- تبصره چه طور می‌شود؟‌)

 رئیس‌- نظر شما این است که تبصره علیحده رأی گرفته شود( شمس ملک‌آرا- رأی گرفته شده ) حالا ماده 143 قرائت می‌شود.

( به شرح سابق قرائت شد )

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده بفرمایید.

دکتر ملک‌زاده‌- عرض کنم چون آقای مخبر حضور ندارند و ریاست آن کمیسیون که با بنده بود همچو به نظرشان رسید ( دکتر سعید مالک‌- آقای مخبر تشریف آوردند ) ( مهندس شریف‌امامی‌- مع‌الوصف ) عرض کنم که ما یک مردی هستیم که یا ظالمیم یا مظلومیم قضیه افراط و تفریط است یک روزی به طوری قوه مقننه در امور قوه مجریه دخالت می‌کند که به کلی اوضاع را در‌هم و بر‌هم می‌کند یک روز قوه مجریه می‌تواند زمام قوه مقننه را در دست بگیرد قانون اساسی ابداً صحبتی از استیضاح بکند فقط در آنجا اصل 66 می‌گوید. هر وقت اگر مجلس اظهار عدم رضایت نسبت به یک وزیر و یا دولت منعزل است، و البته هیچ قید نمی‌کند که دولت از خودش دفاع بکند در مقابل آن عدم رضایت نکند و یا مجلس و یا وکیل مجبور باشد که عدم رضایت خودش را اظهار بکند کم کم کار به صورت استیضاح کشیده و برای آن هم یک فاصله گذاشته شد تدریجاً استیضاح هم از بین رفت، کارهای خلاف قانون خلاف اصول و خیانت‌ها به مملکت شد. قوه مقننه هم بوده و استیضاحی از دولت‌ها نشد، باز برای این که حفظ مبانی مجلس و مشروطیت برای این که قوه مقننه یک دفعه مقابل یک مخاطره‌ای قرار نگیرد و یک دولت قلدری فردا خیال نکند که فردا می‌تواند 4 تا ژاندارم بفرستد و در مجلس را ببندد ما این ماده را در اینجا گذاشتیم که مجلس سنا می‌تواند با اظهار عدم رضایت دولت را ساقط  کند و به عقیده من این یک ماده که برای تقویت مبانی مجلس و تقویت مشروطیت و به طور کلی قوه مقننه کمال ضرورت را دارد و چیز فوق‌العاد‌ه‌ای هم نیست و عین آن چیزی است که در قانون اساسی وجود دارد و تصریح شده است

رئیس‌- آقای شمس ملک‌آرا

شمس ملک‌آرا‌- عرض کنم در مجلس اول که بنده دخالت داشتم در نوشتن قانون اساسی هم شرکت داشتم و در مجلس دوم این مسائل حلاجی شد همان‌طوری که جناب آقای دکتر ملک‌زاده فرمودند فقط اشاره شده است در قانون اساسی که هر وقت از طرف این مجلس یا آن مجلس عدم رضایت نسبت به وزیر دولتی ابراز شود آن وزیر یا دولت معزول خواهد بود. در مجلس دوم یک کمیسیون انتخاب شد برای نوشتن نظامنامه که مرحوم موتمن‌الملک رحمت‌الله علیه بود. آقای نصر‌الملک بود صدیق حضرت بود. اینها از اشخاصی بودند که در آن زمان میان مردم اهل اطلاع عرض کنم آنجا این ماده را تفسیر کردیم و بسطش دادیم که یک دفعه این طور اظهار‌نظر نشود که ما این وزراء را قبول نداریم این بد است، این بود که گفتند اطلاع بدهند استیضاح بکنند که انترپلاسیون بود یعنی اینطور باشد که به وزیر دولتی ابراز عدم رضایت شد آن وقت به او زحمت بدهند که بیاید و جواب بدهد چون اگر خاطرتان باشد آن موقع این طور نبود در این باره سه ترتیب قائل شدیم یک ترتیب این بود که رأی مثبت بدهند. و یکی هم این که رأی منفی بدهند و یکی دیگر رأی سکوت بود چون گاهی مقتضیاتی پیش می‌آید که البته باید مدارا کرد با هیئت دولت و صلاح در این است. یعنی رأی سکوت این بود که نه مخالفم نه موافقم، و رأی مثبت هم این است که ما از جواب راضی هستیم و رای منفی هم معلوم است که معرف عدم رضایت است و چند دفعه هم اتفاق افتاد که رأی منفی دادیم و یک اشخاصی از بین رفتند منظور این بود که این ماده را در آن نظامنامه اینطور تشریح کردیم و بسط دادیم و در نظامنامه بعد هم همانطور است الان در مجلس شورای ملی این قضیه این طور عمل می‌شود که اگر عدم رضایت هست از یک دولت همینطوری 5 نفر پیشنهاد می‌کنند و ما هم رأی می‌دهیم که ما راضی هستیم یا نه البته این را باید قبلاً اطلاع داد این سابقه تاریخی است که عرض می‌کنم (مهندس شریف امامی‌- شما مگر خیال تشکیل دولت دارید؟ ) شما از یک وزیر و یا هیئت وزرا‌ عدم رضایت اظهار می‌کند این را باید بگویید که من استیضاح دارم به او باید خبر بدهید تا حاضر شود و آن وزیر در مقابل ایرادات جواب می‌دهد، و مجلس هم همیشه منصفانه رأی می‌دهد یا می‌گوید خیر، قانع نشدم لذا رأی منفی می‌دهد یا ملاحظه می‌کند مدارا می‌کند رأی سکوت می‌دهد یا این که می‌گوید ما راضی هستیم رأی مثبت می‌دهد، تا به امروز طرز عمل این طور بوده است.

حالا این ماده را که شما نوشته‌اید به نظر من یک چیز تازه‌ای است که چهار نفر، پنج نفر پیشنهاد می‌کنند که ما از وزیر ناراضی هستیم این به نظر من نقض آن نظر است حالا اگر شما بتوانید این دو تا یک طوری با هم جمع کنید بنده حرفی ندارم ولی این مرر است و آقای مخبر بیایند توضیح بدهند.

رئیس‌- آقای دادگر

دادگر‌- بنده وقتی پسر ملک‌المتکلمین اینجا آمد و مقدمه مذاکره‌اش را به عنوان مخالف با این ماده گمان بردم. تعجب کردم ولی الحمد‌لله بعد از توضیحات فهمیدم که

+++

من مستبد هستم و الّا ایشان روی همان سیاق و رویه‌ای که اقتضا می‌کرد و نجابت خانوادگی و مشروطه‌خواهی‌شان ایجاب می‌کرد حرفشان را زدند. عرض کنم این خیلی عجیب است که مجلس شورای ملی و مجلس سنا مطبوعات که بالاخره مکمل آنها هستند حقی که به صرف آنها در نظر گرفته می‌شود، اعضای این مجلس یا کسانی که باید متصدی این کار باشند این کار را رعایت نکنند. چرا به دلیل این که هر موسسه‌ای قدرت و توانایی و ورود به امور را از راه قانون برای خودش یک تفوقی حس می‌کند دلیلی ندارد که به من می‌دهد من از گرفتنش دریغ می‌کنم این بی‌سلیقگی است، و به علاوه نظر آقا باشد که رأی نهایی با مجلس است و آنهایی که سؤال می‌کنند باید مجلس را معتقد کنند و امری بر‌خلاف مقررات انجام نیافته‌ و 4 نفر اسباب تزلزل درست نشده‌اند و نمی‌توانند بشوند منتهی این پنج نفر یک توجهی می‌دهند که مجلس شورای ملی هم ممکن است ذیقدر باشد به نظر من این یکی از مواد بسیار خوبی است که حقوق مجلسین را تأمین می‌کند یادتان بیاید این را در نظر بگیرید که بنده یک سالی در این مجلس و 2 سال در آن مجلس سنا بودم کسانی که صلاحیت دارند و با اراده و تمیم آنها روی کار می‌آیند با آنها شوخی شود با آنها ملعبه شود؟ اینطور نیست. سعی کنید که حقوق خودتان را تثبیت کنید، سعی کنید که حق شما را با احترام تلقی کنند.

رئیس‌- آقای لسانی

مخبر‌- نسبت به لزوم وضع این ماده دو نفر از معمرین محترم مجلس صحبت کردند بنده دیگر زائد می‌دانم تصدیعی در این باب بدهم فقط خواستم اضافه کنم در موقعی که این ماده تنظیم شد عدد تریتبی اصلاحی آن 134 نوشته شده که طبع شده و به نظر آقایان رسیده است 143 ماده‌ای است که در وسط مواد مربوط به استیضاح است اگر این ماده اصلاحی بعد ترتیبی 143 باشد مفهوم آن چان می‌شود که موضوع استیضاح متزلزل شده و از بین برود در صورتی که منظور کمیسیون به هیچ نحو چنین نبوده است و بلکه کمیسیون معتقد بود که علاوه از استیضاح که یکی از مقررات مجلسین است ماده دیگری نیز اضافه شود و بدین جهت به عقیده اینجانب شایسته است که به جای عدد 143 - 147 گذاشته شود که در آخر فصل مربوط به مواد استیضاح قرار گیرد ( دکتر صدیق‌- یا 146 مکرر ) بسیار خوب این مطلب بسته به نظر آقایان است که 147 باشد یا 146 مکرر هر طور میل دارند تصویب بفرمایند.

امروز بعضی از آقایان از من سؤال کردند که با وضع این ماده آیا استیضاح باز به جای خود هست یا نه جواب دادم که البته استیضاح به قوت خود باقی است و معتقدم که برای رفع این اهام در اول ماده اصلاحی نوشته شود که ( علاوه از مواد مربوط به استیضاح ) و با اضافه نمودن این جمله دیگر ابهام و اجمالی باقی نمانده و روشن می‌شود که مجلس برای نمایندگان علاوه از استیضاح حق دیگری نیز قائل شده است که بتوانند بدین وسیله اظهارعدم رضایت از وزیر یا دولتی بنمایند.

بعضی از آقایان می‌فرمایند که با بودن فصل استیضاح دیگر وضع ماده مورد بحث مورد ندارد این آقایان توجه کافی در باب استیضاح به رئیس مجلس و ابلاغ ان از طرف رئیس مجلس به دولت - دولت می‌تواند تا یک ماه جواب استیضاح را به تأخیر اندازد بدبختانه در کشور ما و شاید در مشرق زمین این طور است که توسل و تشبث و اقدامات عجیب و غریب و پی در پی مفید خواهد بود، حالا ملاحظه بفرماید استیضاحی به دولت ابلاغ شد تا یک ماه دولت حق دارد برای جواب حاضر نشود دولتی که دارای تمام وسایل استرضای خاطر و عوامل دیگر برای اسکات و اغنا هست در این مدت طولانی چه خواهد کرد؟ به علاوه آقایان همکاران محترم باید یک نکته دیگر هم توجه نماید و آن اینست که عملا به دولتها حق داده شده است که هر ‌وقت میل داشته باشند از مجلس تقاضای رأی اعتماد نمایند ذکر مضار این اختیار لازم نیست مثلا دولتی قرارداد نامناسبی مثل قرارداد رهسازی و غیره امضاء می‌کند و سپس می‌آید برای خود رأی اعتماد می‌خواهد نتیجه دادن رأی اعتماد چه خواهد بود، نتیجه این خواهد شد که عمل دولت غیر مستقیم مورد تصویب مجلسین قرار گرفته است عجیب است شما چنین حق را به دولت می‌دهید ولی به مجلس نمی‌دهید که هر وقت عوامل عدم رضایت به وجود آمد و یا خطرات آنی کشور را تهدید کرد و اگر بنا شود که برگ استیضاح به رئیس مجلس داده شود و مدت مقرر منقضی گردد آن وقت قهری است که در مواقع لازم مجلس هم بتواند حق مشروعی و قانونی خود را اعمال کند و بدین جهات است که به عقیده بنده تصویب این ماده نهایت ضرورت را دارد با اصلاح این دو عبارت یعنی یکی این که این ماده 147 بشود یا 146 مکرر یکی این که علاوه بر مواد فوق.

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده، چه فرمایشی دارید، مخالفید یا موافق ( دکتر ملک‌زاده‌- توضیح دارم ) بسیار خوب بفرمایید.

دکتر ملک‌زاده‌- بنده اولاً از جناب آقای دادگر متشکرم که همیشه عنایتشان شامل حال بنده بوده است بعد هم خیلی متأسفم که زبان من الکن بود و حضرت والا توجه نکردند استیضاح با تمام موارد سر جای خودش محفوظ است. مقصود از این ماده این است که مثلاً یک دولت قلدری به اتکاء قوه نظامی در‌صدد بر‌آمده است که کودتا بکند و شما هم فرصت این که استیضاح بکنید ندارید برای این که یک ماه فاصله است و در این تاریخ اصلاً مشروطه و مجلسین از بین می‌رود، یا این که شما می‌خواهید استیضاح بکنید دولت در این موقع اعلام می‌کند که من می‌خواهم پس فردا رفراندوم نکنم که مجلس هست یا نیست، این را باید توجه بفرمایید که یک پیش‌بینی است برای نجات مجلس، نجات آزادی و الّا استیضاح برای دولت‌های عادی به سر جای خودش هست با تمام مراتب و شرایط آن.

رئیس‌- آقای صدر بفرمایید

صدر‌- بنده خواستم عرض کنم خیلی خوب است رأی بگیرید.

رئیس- آقای آموزگار

اموزگار- این اصلاح عبارتی است نوشته شده است که << با اکثریت تامه آرا >> این غلط است مگر آرا نسیب هم داریم. این را اصلاح بفرمایید چون کلمات تعارف و تشریفات نباید باشد ( نمایندگان‌- صحیح است )

رئیس‌- آقای خواجه‌نوری

خواجه‌نوری‌- بنده ‌با این ماده صد در صد مخالفم، متأسفانه اکثر آقایان همکاران محترم با اظهارنظری که فرمودند، در واقع اظهار موافقت فرمودند، بنده این ماده را مضر می‌دانم و دلیل آن را هم عرض می‌کنم اگر توجه فرموده باشید علتی که مشروطیت با نضج نگرفته و موجب تمام بدبختی‌ها گردیده است عدم ثبات دولت‌ها است. در سایر کشورها که مشروطه درست کرده‌اند فرصت داشته‌اند برای این که یک برنامه‌ای را اجرا بکنند، آمدن و رفتن دولت‌ها منوط به امیال شخصی نمی‌شود، ما که در این مملکت زندگی کرده‌ایم در این 50 و چند سال مشروطه خود آقایان شریک بوده‌اند که چقدر دولت‌ها آمده‌اند و رفته‌اند روی امیال و نظریات شخصی (‌دکتر صدیق‌- در 15 سال 60 تا وزیر عوض سده است ) در ممالک خارج چون انتخابات حزبی است، دولتی که بر سر کار است چون می‌داند در مجلس اکثریت دارد به بقای خود مطمئن است، بنده در اینجا بعضی‌ها را دیدم بنده خودم ناظر و شاهد بودم که برای خاطر یک چیز خیلی کوچک که من از بیان شرم دارم وسیله برانگیختند از آن وسایلی که همیشه هست نارضایتی‌ها به وجود آوردند دولت را انداخته و شاید خیلی برنامه‌ها صحیح هم داشته که در شرف انجام شدن بود و آنها هم خنثی شده و رفته بنده معتقد هستم چند دفعه به بعضی از رفقا عرض کردم اگر می‌شد وضعی ایجاد کرد حالا که حزب نداریم دولت‌ها اقلاً برای مدتی انتخاب می‌شدند ( دکتر سجادی‌- به شرط صالح بودن ) بلی باید صالح را انتخاب کرد البته سعی بکنید دولت صالح بیاورید یعنی دولت انداختن با تشبث و احساسات و غرض نباشد البته مجلس همیشه حق نظارت در کار را دولت‌ها باید داشته باشد باید صبری خلافکاری‌های دولت را گرفت اگر معتقد به این صرف هستید دیده‌اید و شاید هم بودید که تمام بدبختی‌ها را در تزلزل و عدم ثبات دولت‌ها است، و آقایان هم این نظر را تأیید می‌کنند. آقایان توجه دارند که در جمعیت اشخاص فرصت تعمق و تدقیق در یک موضوع را ندارند برای همین کمیسیون درست کردند در همین مجلس سنا دیده شده است که موضوعی را تصویب کردند فردا پشیمان شدند ممکن است بیان یکی دیگران را تحت تأثیر قرار دهد، رأی داده می‌شود بعد همان‌ها فردا می‌فرمودند که اشتباه کرده‌اند.

برای این که فرصت تدقیق نیست یک کسی قوه بیانش خوب است خوب صحبت می‌کند با قوه بیانش همه را تحت تأثیر قرار می‌دهد بعد فردا پشیمان می‌شود چند دفعه در همین مجلس در همین دوره اتفاق افتاده بنابراین دولتی که بر سر کار می‌آید نباید به صرف عدم رضایت چند نفر او را ساقط کرد نمی‌توانید تصدیق بکنید که در سایر کشور‌ها که کارهای مهمی انجام می‌شود علت عمده‌اش ثبات دولت‌ها است و‌گرنه ممکن نیست یک کار صحیح انجام داد اگر دولتی نداند که چند وقت بر سر کار است نمی‌تواند برنامه صحیحی را برای مملکت انجام دهد بعضی از دوستان من در بعضی از کابینه‌ها که می‌خواستند شرکت بکنند مردم گاهی از راه لطف با بنده مشورت می‌کردند بنده مخالفت می‌کردم که شما وارد نشوید در دستگاه دولتی می‌گفتند چرا مگر ما را صالح نمی‌دانید؟ می‌گفتم شما را صالح می‌دانم ولی مثلی را باید عرض کنم که وقتی یک دکتر خیلی ماهر یک جراح قابل اگر مطمئن نباشد که فرصت کافی دارد و وقت بام نخواهیم داد که شکم مرا بدوزد قطعاً آن را پاره نخواهد کرد تمام دولت‌های ما گرفتار

+++

این بدبختی بودند بنابراین دولتی که سر‌کار می‌آید به اعتقاد بنده نباید بودن و رفتنش به صرف نظریات چند نفر باشد لذا استدعا می‌کنم به این ماده رأی ندهید و بگذارید رد بشود ( نمایندگان‌- صحیح است ) تصدیق می‌فرمایید نمی‌توانید چون پیشرفت دولت‌ها در خارج روی ثباتش است

رئیس‌- آقای دکتر سعید مالک ( فرخ‌- نوبت بنده بود )

دکتر سعید مالک‌- بنده پیشنهادی دارم که این ماده 137 عرض 143 ماده 137 مکرر باشد که مکمل آن سؤالی است که رأی گرفتید ( لسانی‌- بسیار خوب )

رئیس‌- آقای دادگر

دادگر- آقای دادگر شما میل دارید بفرمایید ( فرخ‌- خیر بفرمایید نوبت بنده بود ) بنده با گفته جناب آقای خواجه‌نوری موافقم نباید دولت‌ها متزلزل باشد اگر متزلزل نا پایدار باشند هرگز نمی‌توانند برنامه و پروگرام صحیحی را برای‌ مملکت انجام دهند اما این ماده به هیچ‌وجه ربطی به این کار ندارد این قانون با آن نگرانی نه مصلح است نه مفسد نه ضرر دارد نه نفع استیضاح است برای اموری که سرعت اقدام لازم دارد یک ترتیبی دیگر ما می‌خواهیم داشته باشیم، استیضاح را ضایع کردند به قدری برای آن مرور زمان یقین کردند که تا وقتی که شخص به آن می‌رسد اصلاً مطلب قلب شده است مقصود از این ماده این است که اقدامی سریع باشد اگر لازم باشد بلافاصله به علاوه آنچه را که فرمودید فقط این 5 نفر نیستند که اعمال نظر شخصی می‌کنند برای این که رأی نهایی با مجلس است و اغراض هم بر مجلس وارد نیست حالا برای ارضای خاطر شما که خیال می‌کنید عده 5 نفر کم است من پیشنهاد می‌کنم که این عده 10 نفر باشد این اسلحه ایست که استعمال نمی‌شود دلیلی هم ندارد که استعمال بشود برای این است که رفتن و آمدن دولت‌ها جریان دیگری دارد این قانون به منزله یک حالت تهیه و آمادگی است که اگر در یک قضیه ناگهانی یک عمل متقابل فوری و سریع باید انجام شود این پیش‌بینی شده است این کجایش عیب دارد؟ و به نظر جنابعالی هم زیانی نمی‌رسد و کسی هم عقیده ندارد که دولتی به بوالهوسی بیاید و به بوالهوسی برود این حرف شما صحیح است ولی این مزاحم آن نیست این به امر خود همانطور که عرض کردم یک حالت تهیه و آمادگی است که اگر روزی ضرورتی ایجاب کرد از این استفاده بشود

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده

دکتر ملک‌‌‌زاده‌- بنده با نظر ده نفر موافق هستم

رئیس‌- اولاً پیشنهادی از آقای دکتر صدیق رسیده است که این عده را 15 نفر نوشته‌اند

دکتر صدیق‌- اگر توضیح لازم است عرض کنم

موید ثابتی‌- بنده هم همین پیشنهاد را کردم

آموزگار‌- بنده با 15 نفر مخالفم با ده نفر موافقم

جمال امامی‌- بنده با ده نفرش هم مخالفم

رئیس‌- آقای جمال امامی

جمال امامی‌- بنده با نظر جناب آقای خواجه‌نوری در اصل موافقم که ثبات در استقرار در امور دولت باید باشد ولی این مانع این امر نمی‌شود این پیشنهادی که می‌شود باید منجر به رأی مجلس باشد اگر ما آن اصل را قبول کنیم مفهومش این خواهد بود که اکثریت مجلس اگر مخالف یک دولت نباشد باید باز بماند آخر آن به دلایلی که عرض شد همچو سهل‌الوصول نیست خود بنده هم با نظر آقای لسانی موافقم که مدت استیضاح را یک ماه نباید کرد عرض کردم شما می‌خواهید یک عملی را بکنید یا نکنید یا اگر می‌خواهید بکنید یا سهل طرق بکنید ده نفر مشکل است نمی‌توانند بیایند یک چیزی را امضاء بکنند 5 نفر هم مشکل است ما‌‌ها اصلاً زیاد معتقد به عقیده خودمان نیستیم اگر معتقد باشیم متظاهر نیستیم اگر می‌خواهید یک همچو ماده‌ای بگذارید لااقل آن را طوری در دسترس  بگذارید که سهل‌الوصول باشد اگر بنا بشود حداقل نمایندگان 15 نفر باشد باید بگویید 60 نفر امضاء بکنند و این عملی نیست در سنا کمتر اتفاق می‌افتد که یک اقلیت ده نفری ایجاد بشود خیلی بشود 4 تا 5 نفری بیش از این محال است اگر بخواهیم بگذاریم باید به همان 5 نفر قناعت بکنیم و آن هم منجر به رأی شما خواهد بود.

اگر اکثریتی بخواهد دولت نماند آیا باید دولت بماند؟ خلاف مشروطه است خلاف نقض صریح قانون است

دادگر‌- من پیشنهاد خود را استرداد می‌کنم

رئیس‌- آقایان ما رأی می‌گیریم که آقایانی که با پیشنهاد تبدیل 5 نفری بر 10 نفری موافقند قیام بفرمایند ( اکثر برخاستند ) تصویب نشد حالا رأی می‌گیریم پیشنهاد دیگر رسیده است که قرائت می‌شود

ریاست محترم مجلس سنا

تقاضا می‌کنم تبصره زیر به ماده 114 اضافه شود:

در صورتی که مجلس تقضای عدم رضایت نسبت به دولت یا وزیری را که در موضوع خاصی را نمود لااقل تا یک ماه دیگر نمی‌تواند تقاضای عدم رضایت . . .

مهدوی

رئیس‌- آقای مهدوی

مهدوی‌- اگر 5 نفر تقاضای عدم رضایت نسبت به موضوع خاصی می‌کنند درست توجه بفرمایید این موضوع را اگر مجلس رد کرد فردایش همان 5 نفر یا 5 نفر دیگر باز همان تقاضا را تکرار خواهند کرد و این موضوع سبب خواهد شد که وقت مجل بی‌جهت تلف شود این پیشنهاد را من از این لحاظ تقدیم کردم که در کشورهای دیگر این موضوع مطالعه شده و اگر چنانچه در آئین‌نامه‌های مجالس کشورهای دیگر هم مراجعه بفرمایید خواهید دید که عین همین پیشنهاد پیش‌بینی شده و قید شده شما هر روز وقت صرف همان یک موضوع خاص بکنید که نسبت به دولت یا وزیری که ایراد دارید و الّا این سبب خواهد شد که موضوع خاصی را قبلاً سؤال شده باز هم به آن موضوع ایراد بگیرند و این یک ماه در هر حال وقت زیادی نیست، باید این موضوع پیش‌بینی بشود جهت این که وقت مجلس تلف نشود و هر روز راجع به یک مطلب صحت شود و این حالا بسته به نظر مجلس است

رئیس‌- آقای صدر

صدر‌- خواستم عرض کنم این 5 نفر که نوشته شده اعلانی است که این 5 نفر می‌کنند چه 5 نفر باشند چه 10 نفر بعد هم نظر نظر مجلس است و البته اگر باری اکثریت مجلس سنا معقول نیست که بدون جهت و روی هوی و هوس یا روی اغراض خصوصی بخواهند دولتی را از کار بیاندازند و در این باب مخصوصاً جناب آقای دادگر بیان فرمودند بسیار خوب این حق باید برای مجلس باشد استیضاح غیر از عدم رضایت است استیضاح یک محاکمه‌ای است که از دولت می‌شود‌ که وزرا‌ یا دولت جواب می‌دهند بعد مجلس رأی می‌دهد و بعد از رد یا منتهی می‌شود بعدم اعتماد یا اعتماد. این یک محکمه‌ای است ولی بسیاری از موارد اقتضا می‌کند که محاکمه نشود چه بسا سیاست‌های خارجی که مثلاً در موقع خودش مناسب نیست و یا پاره‌ای از موضوعات دیگر که در جلسه علنی مجلس گفته شود و یا در جراید بنویسند و مجلس اینطور صلاح می‌داند که این دولت یا این وزیر مناسب نیست سر کارش بماند اظهار عدم رضایت می‌کند و این حقی است که از روز اول مشروطیت داده شده است.

رئیس‌- به پیشنهاد آقای مهدوی رأی می‌گیریم آفایان موافقین قیام بفرمایند. ( عده کمی برخاستند ) تصویب نشد آقای مسعودی پیشنهادی دادند که قرائت می‌شود.

ریاست محترم مجلس سنا

اینجانب پیشنهاد می‌کنم که ماده 143 برای مطالعه بیشتر مسکوت گذاشته شود.

رئیس‌- آقای مسعودی

مسعودی‌- عرض کنم که در این تردیدی نیست مجلس حق دارد همیشه اظهار عدم رضایت بکند ودولت را منعزل بکند برای این کار ما مواد مخصوص داریم یکی رأی ندادن به لوایح دولت است این قسمت که اینجا اضافه شده است البته در خودش خوب است ولی به عقیده من ناقص تنظیم شده یک نقص آن این است که در اینجا نوشته شده موضوع برای محض واگذار کردن آن است اجازه بفرمایید خیلی ممکن است پیش بیاید که چند نفر ناطق مجلس را تحت تأثیر احساسات می‌گیرد بدون این که واقعاً مطالعات کافی بشود یک دولتی برود این که نمی‌شود اینجا حق می‌دهد که 5 نفر اظهار عدم را تقاضا کردند کافی است بعد همان‌ها بیایند دلایلی اقامه بکنند دیگران را تحت تأثیر قرار دهند بعد هم رأی مخفی باشد به عقیده من ر‌أی باید علنی باشد کارت کبود یا کارت سفید باشد رأی مخفی چه؟ این موجب خواهد شد تزلزلی را که آقای خواجه‌نوری اشاره کردند در حالی که باید در مملکت ثباتی بر‌قرار باشد و گرنه به مصلحت مملکت نیست بخصوص به مصلحت مجلس سنا هم نیست که موافق تزلزل دولت‌ها باشد به نظر من باید در روی این ماده مطالعه بشود که هم نظر آقایام موافق شود و هم نظر بعضی از سناتورهای محترم مثل آقایان شهاب‌الدوله و خواجه‌نوری صحیح نیست که چند نفر پیشنهاد بدهند بعد مجلس را تحت تأثیر احساسات قرار بدهند و بعد هم یک دولت برای سه تا چهار تا نماینده سقوط کند این صحیح نیست

رئیس‌- آقای دادگر

دادگر‌- اگر در این لایحه یک چیز مفید و حساس و قابل تأیید باشد همین است (صحیح است ) و لا‌غیر ما گفتیم برای دولتی که استیضاح شود زمان لازم است سؤال هم مثمر نیست و ضمانت اجرایی هم ندارد ما یک فکر ثالثی به نظرمان آمد که اگر امر غیر‌مترقبه‌ای پیش بیاید ما بتوانیم از آن امر ناگهانی و غیر‌مترقبه جلوگیری کنیم این صحیح است که هیچ امر با مهابت و با عظمت نباید افکار ما را تحت تأثیر قرار دهد که جرأت نکنیم صحبت کنیم مثل حالا اشخاصی هستند مثل جناب آقای خواجه‌نوری من قول می‌دهم آن قدر شجاع هستند که اگر چیزی زیان داشته باشد ایشان ممکن است از مصلحت خودشان هم صرف‌نظر کنند این ماده برای آن است که اگر به فرض مطلبی پیش آمد کرد و حاجت به جلوگیری دارد از این کار به نحوی از انحاء جلوگیری کنیم برای جلوگیری هم باید تکلیفی نداشته باشیم یعنی وجدان ما راحت و آزاد باشد در قید نباشد ما بتوانیم حرف خودمان را بگوییم خوب این اختیار را از مجلس بگیرید مثل یک مجسمه‌ای است که روح را از آن گرفته باشند برای آن فروض اسباب کار لازم است این یک فرضی بود که برای آن ما دور‌اندیشی نداشتیم یک دفعه دیگر

+++

تکرار کنیم این ماده برای این است که اگر امر غیر‌منتظری پیش بیاید که با استیضاح و سؤال نشود دفاع و رفع کرد این مقدور باشد مطلب دیگری که می‌خواهم عرض کنم این است مگر این قدر بد‌گمان هست که مجلس سنا یعنی 60 نفر از مردمان مجرب و ورزیده به حول قوه الهی وطنخواه این قدر به کارهای کثیف و آلوده بیفتد بنده که کوچکترین شما از حیث قدر و منزلت هستم محال است در امری بر‌خلاف مصلحت مملکت و مردم روی اغراض شخصی اظهار‌نظر و عقیده کنم و وجدان را از نظر دور بدارم اغراض شخصی مظاهرش کلمه گفتن و کلمه شنیدن است اغراض شخص سابوته کردن و یک کاری را خراب کردن است این کار آدم حسابی نیست اینکار هرگز‌شان مجلس نیست

رئیس‌- به پیشنهاد آقای مسعودی رأی می‌گیریم آقایان موافقین قیام فرمایند ( عده کمی برخاستند ) تصویب نشد پیشنهاد آقای مسعودی رأی میگیریم آقایان موافقین قیام فرمایند ( عده کمی برخاستند ) تصویب نشد پیشنهاد دیگری رسیده و قرائت می‌شود

ریاست محترم مجلس سنا

اخذ آرا درمورد فوق با ورقه خواهد بود مسعودی

 رئیس‌- آقای مسعودی

مسعودی‌- حالا که آقایان موافقند که این ماده باقی بماند پس اقلاً اجازه بفرمایید که اخذ رأی با ورقه بشود یک دولت با ورقه رأی اعتماد می‌آید و با ورقه عدم اعتماد هم برود این صحیح نیست که با رأی مخفی برود البته آقایانی که عم رضایت تقاضا می‌کنند رأی سفیر بدهند و هر کس مخالف است رأی کبود بدهد این رأی مخفی صحیح نیست به این جهت بنده استدعا می‌کنم که حالا که موافقت فرمودید این ماده جایش باشد اقلاً موافقت بفرمایید که با ورقه رأی گرفته شود رأی مخفی رأی خطرناکی است.

رئیس‌- آقای دکتر ملک‌زاده

دکتر ملک‌زاده‌- بنده از هر دو پیشنهاد آقای مسعودی فوق‌العاده حیرت کردم به جهت این که هر دو نقض غرض است ( مسعودی- چرا؟ ) اجازه بفرمایید الان عرض می‌کنم در طب یک اقداماتی هست که آن را پرداخت می‌گویند این اقدامات برای جلوگیری از مرض مهلک و خطرناک است این اقدامات را که می‌خواهیم بکنیم در حقیقت برای جلوگیری از یک مخاطرات احتمالی است نه برای یک امور عادی که یک دولت عادی بیاید مورد اعتراض قرار بدهد اگر رأی مرا قبول می‌کردید حتی پیشنهاد می‌کردم که یک نفر پیشنهاد بکند کافی است به جهت این که مواقع خطرناکی در این مملکت پیش می‌آید که اشخاص حاضرند با دل و جانشان رأی بدهند ولی جات نمی‌کنند رأی خود را اظهار بکنند ( مسعودی - وکیل مجلس باید شجاعت اظهار عقیده صریح داشته باشد آن هم نسبت به امری که با سرنوشت مملکت بستگی دارد ) در این مملکت مجلسی در زمان احمد شاه بود راجع به روس‌ها بود شاید جناب آقای صدر بودند قریب 70 و 80 نفر نماینده داشت به عقیده من ایرانی محتاط است ولی همیشه وطن‌پرست است در میان 80 نفر 2 نفر به روس‌ها رأی دادند و مابقی بر علیه روس‌ها در صورتی که اکثرشان معروف بودند به روس‌پرستی و با آنها ارتباط داشتند سفیر روس گفته بود که از اینها قریب 50 نفر آمدند و مرا دیدند و گفتند که آن دو نفر ما بودیم ملاحظه بفرمایید آقای مسعودی گاهی مخاطراتی در پیش است که وجدان حاضر است آن رای را بدهد ولی حاضرنیست اگر این ورقه را امضا بکند به جهت اینکه این ورقه مخاطره در پیش دارد آخر آقا تاریخ را بخوانید تاریخ دنیا را ناپلئون کودتایی کرد قضایایی دیگر هزار تا اتفاق افتاده است که دسته‌جمعی وکلا را گرفته‌اند برده‌اند توی مجلس و نگه داشته‌اند تا از آنها رأی بگیرند این برای مواقع فوق‌العاده است که رأی مخفی باشد و تقاضا‌کننده عدم فعالیت هم دو سه نفر حداکثر تا 5 نفر باشد که در این نتیجه گرفته شود

رئیس‌- حالا رأی می‌گیریم به پیشنهاد آقای مسعودی آقایانی که موافقند قیام بفرمایند ( عده کمی برخاستند ) تصویب نشد پیشنهادی رسیده است که قرائت می‌شود

پیشنهاد می‌نمایم که این ماده به جای ماده 147 136 مکرر باشد

دکتر مالک

رئیس‌- پس رأی گرفته می‌شود به اصل ماده با تبصره آقایان موافقین قیام فرمایند ( اکثر برخاستند ) تصویب شد ضمناً به اطلاع آقایان رسانیده می‌شود که برای ما همکار جدید و محترمی آمدند و قسم هم یاد کردند امروز هم تشریف آوردند آقای پالیزی ( نمایندگان مبارک است )

آموزگار‌- عرض کنم کلمه تام را آقایان قبول فرمودند پس کلمه اکثریت از این حذف شود

رئیس‌- البته به کلیات و به همه اصلاحاتی که پیشنهاد شده به طوری که تصویب شد اگر نظری نیست رأی می‌گیریم آقایانی که همه را تصویب می‌فرمایند قیام بفرمایند ( اکثر برخاستند )

5 - تعیین موقع و دستور

جلسه بعد‌- ختم جلسه 

‌رئیس‌- پیشنهادی برای تغییر ساعت تشکیل جلسه رسیده است قرائت می‌شود

ریاست محترم مجلس سنا

چون فصل زمستان پایان یافته است بنده پیشنهاد می‌کنم که جلسات پس از این به بعد ساعت 8 صبح تشکیل گردد.

سپهبد امیر‌احمدی

سپهبد امیر‌احمدی‌- اجازه فرمایید که برای پیشنهادم توضیح می‌دهم

رئیس‌- آقای سپهبد امیر‌احمدی

سپهبد امیر‌احمدی‌- اول زمستان در مجلس پیشنهاد شد که ساعت 5 / 9 جلسات تشکیل شود تعطیل قبل از فروردین هم ادامه داشت البته زمستان بود سرد بود ولی حالا همه زود بلند شده خیلی از کارهای ماه هم باقی مانده و این کمی وقت هم سبب می‌شود که ما بتوانیم و به لوایح برسیم اگر نه زودتر جلسات تشکیل شود با دماغ تازه تر شروع کنیم انسان هم خسته نیست و افکار متشتتی هم در مغزش وارد نشده بهتر موفق می‌شود شاهد عرض بنده همین امروز است که اگر زودتر جلسه تشکیل می‌شد تا این ساعت ادامه پیدا نمی‌کرد برای تشکیل جلسه ساعت 8 خوب ساعتی است ( شهاب‌الدوله - تعیین وقت با هیئت رئیسه است ( دکتر سعید مالک‌- اجزه می‌فرمایید )

دکتر سعید مالک‌- عرض کنم بنده اگر چه اوامر تیمسار امیر احمدی را در هم مورد اطاعت می‌کنم و قبول می‌کنم ولی در این مورد استدعا می‌کنم که قبول کنید ساعت 7 صبح حالا خیلی زود است منازل بعضی از آقایان در خارج شهر است تا به شهر برسند خودش نیم ساعت یا سه ربع وقت می‌خواهد بنده پیشنهاد می‌کنم که حضرت تیمسار هم قبول بفرمایند همان ساعت 9 صبح باشد

رئیس‌- آقایانی که با پیشنهاد آقای امیر‌احمدی موافقند قیام فرمایند ( عده کمی برخاستند ) رد شد جلسه آینده روز شنبه ساعت 9 صبح خواهد بود و دستور جلسه برنامه دولت است ( یک ساعت و ده دقیقه بعد از ظهر جلسه ختم شد )

+++

 

 

 

 

یادداشت ها