wait لطفا صبر کنید
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » خواندنی ها » معرفی کتاب
5/0 (1)
گیلان‌شناسی
[1396/09/01]

گیلتات: پژوهشی پیرامون تاریخ، زبان و فرهنگ عمارلو  

نوشته: صمد شوقی جیرنده

انتشارات: فرهنگ ایلیا، رشت، چاپ نخست: 1396، شمارگان: هزار نسخه

در دو جلد منتشر شده: (ج.1. 349؛ ج.2. [239])ص: مصور.

کتاب در برگ اول با عکس جام زرین عمارلوی گیلان - که متعلق به نیمه نخست هزاره اول پیش از میلاد است - آغاز می­گردد و تمدن سه هزارساله گیلان را به نمایش می­گذارد (این جام در موزه ملی ایران نگهداری می­شود).

چنان که در مقدمه آمده: «آنچه در پی می‌­آید، برونداد پژوهشی است چند ساله پیرامون تاریخ، زبان و فرهنگ قومی دیرینه پا در چکاد قله­‌های عمارلو و شهر بر کوه نهاده­‌ی جیرنده در سوی غربی البرز در شهرستان رودبار در استان گیلان. قومی که بنابر گفتار روایتگران افسانه­‌های تو در تو، باشندگان نخست این خاک بوده­‌اند پیش از آن که کوچندگان آریایی قدم در این ملک نهند و نام ایران بر آن گذارند».

گیلتات نامی است مرکب از دو واژه­ی گیلکی و تاتی (از زبان­های ایرانی شمال غربی) که برای زبان تاتی رایج در عمارلو بویژه شهر جیرنده بر اساس موقعیت جغرافیایی و مستندات تاریخی برگزیده شده است.

چنان که آمده این کتاب در دو جلد فراهم گردیده، جلد نخست به مباحث تاریخ، زبان و فرهنگ عمارلو پرداخته شده و در جلد دیگر واژگان و اصطلاحات و ضرب­‌المثل­‌های رایج در عمارلو گنجانده شده است.

بخش مروری بر تاریخ عمارلو به پنج گفتار تقسیم شده:

  1. تاریخی مختصر از جغرافیای عمارلو
  2. تکامل اندیشه­‌ی دینی در باور مردم عمارلو
  3. عمارلو بنا نهاده بر بستر تاریخ
  4. تا به دیرگاهان عمارلو
  5. ولی خان که بود؟

در این گفتارها، علاوه بر معرفی چند آبادی صاحب چهره در متون تاریخی، به موضوع طایفه­‌شناسی و تاریخ این شهر، که همگان زمان آن را تا به ولی خان قوچانی در دوران نادری می­‌رسانند، پرداخته شده است.

بخش زبان و زبان­شناسی در چهار گفتار تنظیم شده:

  1. زبان مردم عمارلو
  2. تات و گیلک ریشه در کدام خاک دارند؟
  3. زبان­شناسی مقابله­‌ای
  4. مختصری از زبان­شناسی و دستور

در این مبحث نویسنده، وجود گویش تلفیقی گیلتات را با شواهد واژگانی فراوانی اثبات کرده است.

در بخش فرهنگ عامه، ده موضوع و ده گفتار اعم از خوراک، دارو و درمان، باورداشت­‌ها، بازی­‌ها، چیستان و هجویات و دعا و نفرین، و همچنین نام­آوران عمارلو بررسی شده است.

نویسنده در کار گردآوری واژگان و اصطلاحات و ضرب­‌المثل­ها و برخی گفتارها، سالیان متمادی وقت گذاشته و بسیاری کسان دیده است. وی در روش نوشتن واژگان چنان که باید از آوانوشت بین­‌المللی که بر پایه زبان لاتین است بهره برده ضمن این که از نشانه­‌های موجود در زبان فارسی، درست همانند کلمات عربی اعراب­گذاری استفاده نموده است. در زبان فارسی نحوه­‌ی خوانش متفاوت بعضی از واژگان، تفاوتی در معنای آن ایجاد نمی­‌نماید و حال آن که این تفاوت در خوانش، در گویش گیلتات در پاره­ای از موارد تفاوت معنایی شدید به همراه دارد. به همین دلیل نویسنده نشانه­‌های جدیدی برای این صداها معرفی کرده که توجه مداوم به آنها در رساندن تمامی آواهای گویش گیلتات ضروری است.

بعضی باورهای برگرفته شده از کتاب در قسمت باورداشت­‌ها:

  • اعتقاد بر آن است که امام علی (ع) بر پشت گربه دست کشیده­‌اند، از این روست که گربه هرگز با پشت به زمین نمی­‌آید بلکه همیشه هنگام پرت شدن به روی دست و پا می­‌افتد و آسیب نمی­‌بیند. اصطلاح گربه­‌ی مرتضی علی هم در راستای همین باور است.
  • اعتقاد بر این است که زنبور عسل موجودی پاک است و معمولاً با صلوات به کندو نزدیک می­‌شود به ویژه به هنگام برداشت محصول عسل. گفته می‌­شود اگر از کندو سرقتی صورت پذیرد، زنبور آن کندو را ترک خواهد کرد. همچنین برخی معتقدند که زنبور، زکات محصول خویش را می­‌پردازد، به قطعه­‌ی کوچک عسل موجود در دهانه­‌ی کندوهای قدیمی یا دهانه­‌ی غار که جدای از بقیه­‌ی کندو بود، زُکاتی می­‌گفتند.
  • در باور مردم کبوتر از جایگاه خاصی برخوردار است و مورد احترام است و آزردن و کشتن آن جایز نمی­‌شمرند. در نظر اینان رنگ سرخ پای کبوتر به دلیل آن است که در ظهر عاشورا دست‌ه­­ای از کبوتران پای خود بر خون امام حسین (ع) زدند و دسته جمعی بر فراز آن حضرت به پرواز آمدند و سایه بر جنازه­‌ی در آفتاب انداختند و پاس داشتند حرمت شهیدان کربلا را.

و بسیاری بررسی­‌های دیگر در پیرامون تاریخ، زبان و فرهنگ عمارلو که این کتاب را جذاب نموده است و ما مطالعه آن را به اهالی تاریخ و فرهنگ ایران پیشنهاد می­‌کنیم. دوستداران می‌­توانند این کتاب دو جلدی را با شماره ثبت 575188 و 575189 در کتابخانه شماره 2 خواستار شوند.

گزارش: نرگس ارقشی، فهرستنویس کتابخانه مجلس شورای اسلامی

بازدید:90
یادداشت ها