wait لطفا صبر کنید
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی


صفحه اصلی » مقالات » مربوط به کتابخانه
0/0 (0)
با استاد عبد‌الحسین حائری
[1396/06/11]

اخلاق حرفه‌ای در فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی  

به مناسبت دومین سال درگذشت استاد مرحوم عبد‌الحسین حائری،‌ مراسم یادبود آن استاد فرزانه و نسخه‌شناس برجسته ایران و جهان در فضای علمی و صمیمی با حضور پژوهشگران داخلی و خارجی و دوستداران آن استاد در روز دوشنبه، 6 شهریور 1396 ساعت 3 بعد از ظهر در کتابخانه ایران‌شناسی مجلس شورای اسلامی برگزار گردید. مقاله حاضر در این مراسم ارائه گردید.

همه اخلاق نیکو در میانه است    که از افراط و تفریطش کرانه است(گلشن راز، شیخ محمود شبستری)

چکیده

نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌های ایران به مثابۀ نموداری از گنجینۀ سرشار علم و تمدّن و فرهنگ درخشان ایران اسلامی است؛ نگاشته‌هایی که هرکدام حاصل عمر و تلاش دانشمندان، علما، نوابغ و هنرمندان این مرز و بوم است. از گذشته تا به امروز اولین و برترین ابزار معرفی و شناسایی نسخه‌های خطی و کهن به جامعۀ علم و فرهنگ، فهرست‌ها بوده‌اند که به غرض نسخه‌جویی و نسخه‌یابی در دسترس محققان و مصححان قرارگرفته‌اند. امروزه فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی به عنوان یک فن و حرفه شناخته شده است. مسلماً هر فن و حرفه‌ای مستلزم رعایت اصول واخلاقیاتی است که از آن به عنوان «اخلاق حرفه‌ای» یاد می‌کنند. فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی نیز از این اصول و اخلاقیات مستثنی نیست. نوشتار حاضر به‌طور خلاصه و کوتاه به چند مورد اخلاقی مرتبط با این حوزه که حاصل تجربه و تحقیق نگارنده است، اشاره دارد.

کلیدواژه: نسخه‌های خطی، فهرست‌نویسی، اخلاق حرفه‌ای.

مقدمه

هر ملتی با آداب و رسوم و باورهای خویش زنده است؛ آداب و رسومی که برخاسته از یک رشته باورها و اعتقادها و رویکردهای ملی و مذهبی است. مردمی سرافرازتر و استوارتر هستند که این آداب و رسوم را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده و بدان توجه داشته و اهمیت داده‌اند. بی‌تردید میراث فرهنگی ارزشمندترین یادگار فرهنگ و تمدن بشری به‌شمار می‌آید، که برای شناخت هر قوم و ملتی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. فرهنگ و تمدن اسلامی گرچه نسبت به دیگر تمدن‌ها سابقۀ کمتر و کوتاه‌تری دارد؛ ولی سهم مسلمانان در تجدید بنا و شکوفایی تمدن بشری اگر افزون از دیگر ملت‌ها نباشد، کمتر نیست. دریایی از فرهنگ پرمایۀ اسلام و ایران در نسخه‌های خطی موج می‌زند. آمار و اطلاعات موجود از این نسخه‌ها، به وضوح از نقش اساسی ایران در فرهنگ جهان خبر داده و اهمیتِ توجه و شناساندن این میراث درخشان علمی و فرهنگی مسلمانان را برای نسل حاضر، بیش از پیش آشکار می‌سازد. با تکیه و توجه به گزارش‌های قابل اعتماد و موثق در مورد آمار نسخه‌های خطی فارسی و عربی در ایران و جهان، به جرئت می‌توان گفت که کارنامۀ تمدنی ایران در حوزۀ نسخه‌های خطی بسیار پربار و درخشان است.

اندیشه و فکر هر کشور در کتاب‌های آن کشور مضبوط است و باید به مردم آن کشور و جهان شناسانده شود. از گذشته تا به امروز اولین و برترین ابزار معرفی و شناسایی نسخه‌های خطی و کهن به جامعۀ علم و فرهنگ، فهرست‌ها بوده‌اند که به غرض نسخه‌جویی و نسخه‌یابی در دسترس محققان و مصححان قرارگرفته‌اند. فهرست‌ها برای نسخه‌های خطی حکم شناسنامه و ایجاد هویت را دارند و از طرفی دیگر رابطِ بین عالمان گذشته با محققان معاصر است. زبان مشترک نسخه‌شناسان و محققان، فهرست‌ها هستند و در ایران هنوز این فهرست‌ها کاربردهای خود را از دست نداده‌اند.

فهرست‌نویسی به مفهوم کهن آن در ایران و برخی کشورهای شرقی و اسلامی نیز سابقه‌ای طولانی داشته و این جریان از سدۀ دوم و سوم هجری مرسوم گشته و تا کنون نیز ادامه دارد. اگر چه بیشتر فهرست‌ها و سیاهه‌های کهن برجای نمانده‌اند، اما از تعداد اندکی که برجای مانده است معلوم می‌شود که «فهرست‌نویسی» به عنوان یک «فن و حرفه» در میان دانشمندان برخی کشورها و ملت‌ها جایگاه ویژه‌ای داشته است.

 فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی در ایران به سبک و سیاق امروزی از سال 1305 با تهیه فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی آغاز شده است. امروزه فهرست‌نویسی فعالیتی علمی و پژوهشی در جهت سازماندهی و سهولت دسترسی منابع است که حرفه‌ای تخصصی و قانونمند شناخته می‌شود و به دانش تخصصی و آگاهی‌های عمومی وسیع نیاز دارد.

هدف از فهرست‌نویسی آثار خطی معرفی اثر از نظر علمی، معنوی و هنری آن به خواننده است که دریابد آیا اثر جهت مقصود او مفید و معتبر است یا نه و دیگر هدف عمدۀ آن تسهیل در دستیابی مراجعان به اثر مورد نیاز است؛ لذا هرگونه نقص و بی‌دقتی در فهرست مخطوطات باعث می‌شود در روند اطلاع‌رسانی اخلال ایجاد شود. چنانچه در یک فهرست، مشخصات متناسب با محتوا و ویژگی‌های اثر وارد نشود، مسلماً مقدمات اخلال در مرحله بازیابی فراهم شده است. جهت جلوگیری از اخلال تجربیات، تخصص، ابزارها و دقت فهرستنویس نقش اول را دارد و به‌‌کارگیری درست و به‌جای آنها و رعایت نیازها و استانداردهای مربوط در اخلال‌زدایی نقش اساسی خواهد داشت. لذا فهرستنویس نسخه‌های خطی وظیفه و نقش بس خطیری به عهده دارد و آن معرفی بجا و مناسب میراث فرهنگی قوم و ملیت خویش است. فهرستنویس در واقع به منابع و مأخذ مربوط به فرهنگ خویش نظم و سامان می‌دهد و محققان داخلی و خارجی و نیز عامۀ مردم را در آشنایی با این منابع کمک می‌کند. در فهرست‌نویسی یک نسخه خطی به‌صورت ایده‌آل، فهرست‌نویس باید یک نسخه را از چهار منظرِ کتابشناسی، نسخه‌شناسی، افزوده‌ها و مقایسه مورد بررسی و معرفی قرار دهد و در طی این روند به دستورالعمل‌ها و بایدها و نبایدهای حرفه نیز توجه کند.

اخلاق حرفه‌ای چیست؟

بی‌شک ارزش‌ها و باید و نبایدهای هر حرفه روند تصمیم‌گیری در حرفه را هدایت می‌کنند. بحث‌های اخلاقی از زمانی که انسان قدم بر زمین گذاشت آغاز شد، چراکه از همان زمانی که خدا او را آفرید و ساکن بهشت کرد مسائل اخلاقی را با اوامر و نواهی‌اش به او آموخت و تا کنون یکی از پرثمرترین آثاری که تمدن اسلامی داشته، رشد در «اخلاق حرفه‌ای» بوده است. منظور از اخلاق حرفه‌ای مسئولیت اخلاقی فرد از حیث شغلی است و به بیانی دیگر رعایت ضوابط غالباً نانوشته‌ای است که باید حاکم بر روند اجرایی یک حرفه باشد. اخلاق حرفه‌ای در نسخه‌های خطی از چند جنبه حائز اهمیت است، مانند اخلاق در: «خرید و فروش»، «اهدا و وقف»، «نگهداری»، «مرمت و آسیب‌زدایی»، «فهرستنویسی و اطلاع‌رسانی»، «اشاعه و دسترس‌پذیری»، «تصحیح و تحقیق»، «نشر» و ... که هر فرایند از باید و نبایدهایی برخوردار است. مکتوب کردن و الزام به رعایت موارد اخلاقی باعث ارزشمندی، اعتبار، رشد و کسب موفقیت در حرفه خواهد شد و عدول از آن، حرفه را دچار خسران و آسیب می‌کند. متأسفانه تا کنون در این زمینه مطلب مکتوبی مشاهده نشده است. لذا در این نوشتار سعی برآن داریم برخی باید و نبایدهای «فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی» را به‌طور مختصر ذکر کرده و برای روشن و رسا بودنِ هر قاعده تنها یک مثال واضح بیان کنیم. با علم به آنکه این قواعد جامع و مانع نیست، امیدواریم به‌مرور زمان و با مشارکت و راهنمایی اساتید این حوزه تکمیل و ارائه گردد.

1.  تعیین خط‌مشی‌ها در ثبت اطلاعات نسخه

فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی را می‌توان در سه سطح (مختصر یا نامگو، توصیفی و تحلیلی) طبقه‌بندی کرد. هر سطح با توجه به ماهیت آن به معرفی ویژگی‌های خاص می‌پردازد. فهرست‌نویس موظف است از ویژگی‌های هر سطح مطلع و به مزایا و معایب هرکدام آگاه باشد و نیز جهت ارائه یکدستی در کار و جلوگیری از سردرگمی مراجعه‌کنندگان به فهرست، در ابتدای کار سطح و نوع فهرست‌نویسی را مشخص کند. سطح و نوع فهرست‌نویسی با توجه به مهارت و آگاهی فهرست‌نویس و همچنین هماهنگی و نظرخواهی با مالکان حقیقی و حقوقی نسخه تعیین ‌می‌شود. سطح فهرست‌نویسی معمولاً براساس معیارهایی چون؛ تعداد نسخه‌های مجموعه، هزینه و بودجۀ در نظرگرفته شده، محدودیت‌های زمانی تعیین شده، تسلط و مهارت فهرست‌نویس و دیگر اولویت‌ها و سیاست‌های صاحبان مجموعه تعیین خواهد شد. برای تدوین فهرست در هر سطحی لازم است شاخصه‌های قابل توصیف در آن سطح تعیین و از ابتدا تا انتهای فهرست از آن پیروی شود و یکدستی و نظم در آن رعایت شود.

  • به‌طور مثال در فهرست‌های توصیفی و تحلیلی معمولاً فهرست‌نویس اثر را به دیگر منابع مشابه یا منابع کتابشناسی ارجاع می‌دهد، اما گاهی در مورد آثاری که نیاز به جستجوی بیشتر دارند این یکدستی را رعایت نکرده و منابع فاقد از هر ارجاعی فهرست می‌شوند. مثال دیگر آنکه در سطح نامگو مبنا بر اختصار است، اما گاهی فهرست‌نویس در معرفی برخی نسخه‌ها که اطلاعات زیادی از آنها در دست داشته، الگو و نوع سطح را رها کرده و اطلاعاتی فراتر از حد بیان است. گرچه اطلاعات وافر در مورد برخی نسخه‌ها مزیت و اختصارنویسی در مورد برخی دیگر جلوگیری از تکرار و حُسن به‌شمار می‌آید، اما عدم یکدستی اسباب سردرگمی و آشفتگی مراجعه‌کننده را فراهم می‌کند. بهتر آن است که در ابتدای کار نوع و سطح فهرست معین شود و موارد استثنا در بخشی جداگانه و یا با تمهیداتی مشخص معرفی شوند.

2.       تدوین اصول و استاندارها در سطح ملی و بین‌المللی و رعایت آنها

در هر حرفه‌ای که مدیران و مسئولان آن از دغدغه‌های اخلاقی برخوردار باشند، در آغاز همت خود را صرف تهیه فهرستی از بایدها و نبایدهای رفتاری در آن حرفه می‌کنند. بدین وسیله اصولی مدوّن و منظم تدوین می‌شود که رعایت آن ضامن ارزشمندی و فضیلت‌آمیز بودن رفتار پیشکسوتان و شاغلان حرفه است. از این‌رو در طول سال‌ها، حرفه‌های مختلف تدوین اصولی مدوّن و قراردادی نسبتاً ثابت را جهت راهنمایی در رأس کار خود قرار می‌دهند و از آن به عنوان ابزاری بی‌طرف و بدون سوگیری جهت رعایت استانداردها استفاده می‌کنند. اما همچنان برخی از حرفه‌ها و بالجمله فهرست‌نویسی از ضعف عدم یکدستی برخوردار است و  اکثر فهرستنویسان باور دارند بهترین روش را به نحوه احسن پیش گرفته‌اند. هر گروه یا شخص صاحب نظر احساس برتری به نوبۀ خود که دلالت بر غرور و خودبینی است، دارد. لذا در حرفۀ فهرست‌نویسی متون کهن  نیز این تدوین و رعایت آیین‌نامه‌ای در سطح ملی ضروری و کاربردی خواهد بود. فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی در ایران به سبک و سیاق امروزی پشتوانه‌ای چند ده ساله دارد و طی سالیان گذشته، متخصصان و کارشناسان خبره‌ای در حوزه فهرست‌نویسی به‌روش استاد و شاگردی تربیت شده‌اند و آثار باارزشی از خود برجای گذاشته‌اند. اما علم حاصل از تجربۀ آنها کمتر جایی ثبت و ضبط شده و به‌شکل اصولی و استاندارد در دسترس نیست. فهرست‌های موجود نشان‌دهندۀ درصد بالایی از عدم هماهنگی و به کارگیری سلیقۀ شخصی در تدوین و فهرست‌نویسی نسخ خطی است و از آن می‌توان چنین نتیجه گرفت که تدوین اصول و استانداردهایی در سطح ملی در این حوزه ضروری است.  عدم یکدستی و چندگانگی‌ها باعث پراکندگی‌ها در داده‌های کتابشناختی فهرست‌ها می‌شود و به میزان قابل توجهی قدرت بازیابی صحیح اطلاعات را در جست‌وجوی کاربران پایین می‌آورد و کاربر را وادار می‌کند تا با صرف زمان مضاعف و انتخاب کلیدواژه‌های گوناگون جست‌وجوی خود را تکرار کند.

  • برای مثال، نام مؤلفی معلوم و مشهور بدین شرح در فهرست‌ها ظاهر شده است: شیخ بهایی؛ بهاالدین العاملی؛ محمدبن حسین بهائی؛ محمدبن حسین شیخ بهائی؛ علی بن محمدحسین عاملی؛ شیخ بهائی، محمدبن حسین؛ محمدبن حسین العاملی؛ شیخ بهاالدین محمد العاملی مشهور به شیخ بهائی؛ شیخ بهائی عاملی؛ و...
  • این ضعف در موضوعات نسخ خطی به وضوح مشاهده می‌شود. برای مثال اثری که در مورد «سیره الائمه» نگارش یافته است با موضوعات «سیره؛ شرح حال؛ سرگذشتنامه؛ تاریخ؛ تذکره؛ سیره امامان؛ شرح حال ائمه؛ و ...» معرفی شده‌اند.

3.      ‌دقت و حوصله در ثبت اطلاعات نسخه

دقت در ثبت اطلاعات از موارد حائز اهمیت است و مستلزم صبر و حوصلۀ غنی فهرست‌نویس است. به‌طوریکه اکثر اساتید این فن توصیه می‌کنند اگر شرح صدر چاشنی علاقمندی فرد نیست، بهتر آنست که وارد این حوزه نشود. همانطور که ذکر شد فهرستنویس رابط بین اندیشۀ عالمان گذشته و معرف میراث فرهنگی کشور به محققان و پژوهشگران معاصر است؛ لذا شتابزدگی و بی‌دقتی سازگار و مناسب با شأن و منزلت این حرفه نخواهد بود. گاهی لازم است فهرستنویس کتاب را از آغاز تا انجام بخواند تا از بین مطالب آن عنوان کتاب، نام مؤلف و دیگر شناسه‌های کلیدی را بازیابی کند. چه بسا آثاری که در اثر بی‌دقتی آنگونه که شایسته و بایسته بوده، معرفی نشده‌اند و نتیجه این شده که امروزه وقتی برخی از این آثار ارزشمند را تورق می‌کنیم، به وضوح می‌بینیم که چه میزان جامعه علمی از دسترسی به داده‌های ناب که در لابلای نسخه‌ها نهفته است و با دقت تجزیه و آنالیز نشده است، محروم شده‌اند.

  • برای مثال، اثری شامل سه نسخه مجزا بررسی شد. از آنجا که فهرستنویس به مشاهده صفحات ابتدایی و انتهایی نسخه بسنده کرده و هیچ توجهی حتی به محتوای نوشتار هم نداشته است، دو نسخه را شناسایی و از معرفی نسخه آخر غفلت کرده است. نسخه دوم در علم اصول و نسخه سوم در علم نحو است که فهرستنویس آغاز و انجام نسخه دوم را بدین شرح آورده است: «آغاز: اذ قدتحقق ان حجیه لعلم بالذات و ان غیر ما نما ینزل منزلته و لاحقیقه لاعتبار الا ذلک فلابد لاعتبار غیره؟ من الامارات و الاصول من دلیل یدل علی التنزیل المزبور... انجام: او قرائن خارجیه فالاستمرار المستفاد من المضارع نظیر الانصرام المستفاد من الماضی علی اسبق التحقیق فیه.» در اثر کم دقتی و بی‌حوصلگی نسخه به طور کامل تورق نشده و حتی عبارات پایانی نسخه نیز شبۀ نسخه سوم را ایجاد نکرده است.
  • در بین گذشتگان بسیار مرسوم بوده که مطالب را با نقل یا ارجاع از دیگر آثار خود بیان می‌کردند یا از تألیفات قبلی خود سخن می‌گفتند. برای مثال مؤلف در دیباچۀ اثر خود اینطور بیان کرده است: « ب‍خ‍واه‍ش‌ ج‍م‍ع‍ی‌ از اخ‍لاء ی‍ق‍ی‍ن‌ ک‍ت‍اب‍ی‌ در م‍ع‍رف‍ت‌ ع‍ق‍ای‍د دی‍ن‌ درآوردم‌ و ب‍ح‍ث‌ از آن‍ک‍ه‌ آی‍ا خ‍ال‍ق‌ اف‍ع‍ال‌ ع‍ب‍اد از خ‍ی‍ر و ش‍ر خ‍داس‍ت‌ ج‍م‍ل‍ه‌ خ‍ل‍ق‌ از ج‍واه‍ر و اع‍راض‌ از او آم‍ده‌ و ....» و در سطور یا حتی صفحات بعد به معرفی و عنوان کتاب فعلی خود می‌پردازد، لذا فهرستنویس در اثر کم‌حوصلگی به همان عبارات ابتدایی اکتفا کرده و با مطالعۀ مختصر دیباچه اثر را با عنوان کتاب «عقاید دین» معرفی می‌کند. ‌

4.      زنگ تفریح فهرستنگاران

بخشی از دستنویس‌های موجود در کتابخانه‌های جهان را آثاری با عنوان «جُنگ‌»ها، «مجموعه‌»ها، «مرقعات»، «بیاض» و «سفینه»ها ...تشکیل می‌دهند. این نوع آثار شامل مجموعه‌هایی کشکول‌واراند که افزون بر نقل آیات و  احادیث ناب، حاوی فوایدی تاریخی، رجالی، نکات ادبی، قطعات شعر، لطیفه‌ها، نوادر اخبار... هستند و غالباً از سوی مؤلفان ناشناخته گردآوری شده‌اند. اهمیت این آثار صرفنظر از منحصر به‌فرد بودن و خط مؤلف بودن آنها، بیشتر از آن‌جهت است که حاوی نابترین اطلاعات و مشحون از زبده‌ترین اطلاعات دست اول در فنون و علوم گوناگون هستند. چه بسیار اطلاعات ناب و ذی‌قیمتی که محققان و پژوهشگران حوزه‌های ادبیات، تاریخ، و... در سال‌های اخیر بعنوان حلقه‌های مفقودی ادبی و تاریخی از میان اوراق به ظاهر پراکنده و مشتت همین مجموعه‌ها به دست آورده‌اند و منشأ بازشدن افق‌های نوینی در حوزه‌های مربوطه در دانشگاه‌ها و سایر محافر علمی گردیده است. اما غافل از آنکه در بسیاری از موارد این آثار زنگ تفریح فهرست‌نویسان هستند و از آنجا که اکثر آنها حاوی رساله‌های متعدد خرد و کوچک بوده، فهرستنویس به جهت کم‌حوصلگی و نیز تسهیل کار خویش، آنها را به عنوان «جُنگ‌»، «مجموعه‌» و ... معرفی نموده است!! در حالیکه ثبت عناوین اجمالی مطالب ارزشمند آنها به همراه درج شمارۀ برگ آن، از سوی فهرست‌نویسان، کمترین انتظارات و خواسته‌های جامعۀ پژوهشگران و محققان حوزه‌های مختلف علمی برای دسترسی روان به مطالب دست اول این آثار ناب است. بخصوص آنجا که اصل نسخه در منطقه‌های جغرافیایی دیگر بوده و دسترسی محققان به آن اثر به سختی امکان‌پذیر است. شتابزدگی در کار فهرست‌نویسی نسخ خطی (گرچه با هزار و یک دلیل معقول صورت گرفته باشد) تقریباً آفتی همگانی است که در سال‌های اخیر دامنگیر بسیاری از فهرست‌نویسان شده است. این شتابزدگی و عجله در فهرست‌نویسی گاه چنان شدید است، که ثبت و ضبط اساسی‌ترین مؤلفه‌های فهرست به بوتۀ فراموشی سپرده شده است.(نقل از حسین متقی، اسنادی نویافته از میان مواریث کهن. پیام بهارستان، ش.1-2، پاییز و زمستان سال 1387، ص. 266-267.)

5.      آفت جدید فهرست‌نویسی

آفت جدیدی که این‌روزها وارد فن فهرست‌نویسی شده است، تهیۀ فهرست از روی تصویر دیجیتالی نسخه است. استفاده از این تکنولوژی در صورتی مناسب و بجاست که واقعاً دسترسی به اصل نسخه امکان‌پذیر نباشد و یا بعلت تعصّبات ناروا و غیرمعقولِ مالکان آنها، نسخه را در دست فهرست‌نویس قرار نمی‌دهند و برای معرفی اثر و زدودن غبار غربتی که سال‌ها در زاویۀ مخازن برآنها نشسته چاره‌ای جز این نباشد. برای مثال نقل از استادی فهرست‌نویس شد که: «برای معرفی و فهرست‌نویسی تعدادی آثار فارسی و عربی در یکی از کتابخانه‌های هندوستان به این کشور سفر کردیم، پس از رأیزنی‌ها و نشست و جلسات متعدد با مدیر و مسئولان کتابخانه به توافق رسیدیم که فقط به مدت سه روز اجازه ورود و حضور در مخزن نسخ خطی را به ما بدهند؛ لذا تنها راه چاره برای بهترین استفاده از این فرصت آن بود که با چند دوربین مجهز و نیروی مضاعف کل زمان را صرف عکس‌بردای از نسخ کنیم و بعد از بازگشت به ایران با دقت و حوصله از روی تصویر به فهرست‌نویسی آنها بپردازیم.»؛ اما نه آنکه مخزن نسخه خطی به فاصلۀ چند متری از میز کار فهرستنویس محترم قرار دارد و به بهانۀ آسیب‌پذیری نسخه یا آلودگی و غبارآلودی متوسل به موس و مانیتور شده‌اند.گاهی لازم است کتاب را از آغاز تا انجام خوانده شود و در حین مطالعه بارها به صفحات قبل و بعد بازگردند تا از بین مطالب آن عنوان کتاب، نام مؤلف و ... آن‌را شناسایی کنند پس مطمئناً خطا‌پذیری از روی تصویر بسیار بیشتر است. چه‌بسا در مواردی که حتی ناچار و ناگزیر به تهیه فهرست از روی تصویر هستند، بهتر آنست که تصویر را با حداکثر کیفیت چاپ کرده و از روی برگۀ چاپ شده به فهرست‌نویسی بپردازند.

6.      اجتناب از  سهل‌انگاری و سانسور

فهرست‌نویسان باید راه رسیدن به اطلاعات نسخه‌های خطی را هموار سازند و از هرگونه سانسوری که مانع معرفی صحیح و کامل اثر می‌شود، خودداری کرده و در ارائه اطلاعات بی‌طرفانه و منصفانه رفتار کنند. فهرست‌نویسان می‌بایست تمام اطلاعات ویژه و منحصر به‌فرد نسخه را بیان ‌کنند تا فرصت‌های پژوهشی و احیاء اثر از محققان دریغ نشود؛ چه‌بسا آثاری که به‌علت این نوع سهل‌انگاری‌ها در انزوا مانده‌اند. از طرفی فهرست‌نویسان باید تحمل افکار مخالف را داشته باشند و آثاری را که از دیدگاه خودشان بحث‌برانگیز و مناقشه‌آمیز است، یا با عقاید آنها سازگاری ندارد با رعایت اصل بی‌طرفی معرفی کنند. فهرستنویس نباید به سانسور و اعمال نظرات شخصی بپردازد.

7.      ذکر عدم قطعیت در موارد محتمل

در فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی برخی از اطلاعات در اثر کندوکاو فهرستنویس بین منابع مرجع، نسخ مشابه و مرتبط، مقاله‌ها و ... بدست می‌آید. گاهی فهرستنویس روزها و هفته‌ها زمان صرف می‌کند تا به یک مشخصۀ قطعی یا احتمالی در معرفی بهتر نسخه برسد. اما آسیبی که در برخی فهرست‌ها وجود دارد آن است که فهرستنویس مرزی بین گمان و احتمالات خود و شناسه‌های بارز و روشن نسخه قائل نشده است. فهرستنویس می‌بایست در مواردی که پس از تحقیق و کاوش نتوانست به قطعیت برسد و با حدس و گمان برخی ویژگی‌های نسخه را بیان می‌کند، از طریق علائم و نشانه‌های قراردادی و شناخته شده یا ذکر یادداشت‌های مفید این عدم قطعیت را به مراجعه‌کننده بیان کند و در این موارد عقاد را در گزارش کتابشناسی و نسخه‌شناسی دخالت ندهد.

  • برای مثال در فهرست اینگونه آمده: الحماسه ( ممکن است نام دیگری داشته باشد)

سؤالات و ابهاماتی که این عنوان ایجاد می‌کند: «الحماسه»، عنوان اصلی و قطعی نسخه است و منظور از عبارت داخل پرانتز عنوان دیگر است!؟ این عنوان را فهرست‌نویس انتخاب کرده و با شک و شبه اعلام می‌کند!؟ چنانچه عنوان انتخاب شدۀ فهرستنویس است با کدام شواهد و قرائن انتخاب شده تا مصحح و مراجعه‌کننده همان راه را دوباره طی نکند!؟و ...

8.      کیفیت‌گرایی در مقابل کمیت‌گرایی

فهرست باید گونه‌ای تهیه شود که در صورت عدم دسترسی به نسخه اطلاعات کافی دربارۀ آن به مراجعه‌کننده بدهد. اما رعایت اعتدال از اصول مهم در امر فهرست‌نویسی است. پرهیز از افراط و تفریط در هر امری پسندیده و مطلوب است. اعتدال و میانه‌روی همانطور که از نامش پیدا است، به معنای پیمودن و گزینش راه میانه و وسط و عدم تمایل به دو طرف افراط و تفریط است. در فهرست‌نویسی نیز باید این امر پسندیده رعایت شود و حتی‌الامکان فهرستی بدون حشو و زوائد فراهم شود. فهرست‌ها تنها مدخل ورود به مخازن خطی و شناسایی نسخه‌ها هستند، فهرست‌نویسان باید با تهیه فهرستی مناسب مراجعه‌کننده را با منابع مورد نیازش آشنا کنند و با صراحت و صداقت در تهیه فهرست‌ها نقش راهنما در مخازن خطی را ایفا کنند. برخی آثار شناخته شده و مشهوراند و برخی نسخه‌ها نیز از کثرت و فراوانی در کتابخانه‌های مختلف برخوردارند. در این حالت زیاده‌گویی و تکرار در مورد محتوای نسخه و اجزاء کتابشناسی آن زائد است و حاصل این امر تهیه فهرستی شلوغ و خسته‌کننده ضمن آشفتگی برای مراجعه‌کننده خواهد بود.

  • برای مثال در معرفی نسخه‌ای از نهج‌البلاغه که محتوای آن برای عموم مسلمین به‌ویژه شیعیان شناخته شده است ذکر چنین یادداشتی زائد خواهد بود: در ای‍ن‌ ن‍س‍خ‍ه‌، خ‍طب‍ه‌ه‍ا، اوام‍ر، ن‍ام‍ه‌ه‍ا و ح‍ک‍م‌ و م‍واع‍ظ مولای متقیان امیرالمؤمنین(ع) که توسط شریف‌الرضی ج‍م‍ع‌آوری‌ ش‍ده‌ است.

9.       جلوگیری از عوامل تأخیر

هدف و رسالت اصلی فهرست‌نویسان آن است که راه رسیدن به اطلاعات نسخه‌های خطی را تسهیل و تسریع بخشند. فهرستنویس باید از هرگونه وسواس غیرمعقول اجتناب ورزد و آن‌ را بهانه‌ای برای تأخیر غیرمنطقی نشر فهرست قرار ندهد. فهرستنویس باید سعی کند با عنایت به دقت و حوصله توجهی هم به سرعت کار داشته باشد و اهم و مهم را در زمان‌های مختلف بشناسد.

  • برای مثال گاهی فهرستنویس اطلاعاتی کافی در مورد عنوان، نام مؤلف و ... نسخه‌ای دارد و در واقع نسخه قابل شناسایی و معرفی به جامعه پژوهشگر است؛ اما از آنجاکه اطلاعاتی از کاتب نسخه، تاریخ و محل کتابت و ... آن ندارد، نسخه‌ را ماه‌ها یا سال‌ها در کشوی میز خود حبس کرده و به‌دنبال شواهد و قرائن فراوان است تا تاریخ کتابت، نام کاتب، نوع کاغذ و یا ... حدس بزند!!!

10.     احترام به حقوق همکاران و مراجعه‌کنندگان به فهرست‌ها

یکی از وظایف فهرست‌نویس آن است که به فهرست دیگران رجوع کند و ببیند چه گفته‌اند، تا خود در اشتباه نیفتد و اشتباه دیگران را رفع نماید. فهرستنویس باید به موازین و رعایت اصول اخلاقی توجه داشته باشد. مثلاً در انتقاد و تکمیل اطلاعاتی که به اشتباه و نادرست از طرف پیشینیان ارائه شده است، از گوهر شخصیت و آبروی همکاران حراست کند و از هرگونه تحقیر و اهانت بپرهیزد.

  • برای مثال در بین آثار خطی، منابع بسیاری یافت می‌شود که در نگارش آنها از نظم و ترتیب خاصی استفاده نشده است و گاهی فهرستنویسان متبحر و متخصص نیز در معرفی آنها دچار اشتباه و کژ‌فهمی می‌شوند. حال اگر نسخه‌ای از همان اثر با ظاهری آراسته‌تر یا خطی خواناتر پیدا شد که تهیۀ فهرست آن به تجربه زیادی نیاز ندارد، نباید دور از انصاف و با حقارت به فهرست قبلی اشاره کرد.

11.     اجتناب از کسب سود شخصی و توجه به اصل خدمت‌رسانی

عملکرد فهرست‌نویس باید طوری باشد که به فکر موقعیت اجتماعی، اقتصادی و منفعتی خود نباشد. آنها باید انسجام در کار را تضمین کنند و در ارائه اطلاعات که هدف اصلی فهرست‌نویسی است، کمال همکاری را مبذول دارند. فهرستنویس نباید از موقعیت و روابطش برای منافع شخصی استفاده کند. گاهی نسخه‌های کتابخانه یا مجموعه‌ای به‌طورگروهی فهرست می‌شوند و هر شخص سهمی در تولید فهرست‌ها داشته است؛ لذا ماحصل کار نباید به‌نام یک شخص یا ناعادلانه ثبت شود. همچنین فهرستنویس تنها به فکر شهرت و نام یا دریافت دستمزد کلان نباشد. فهرست‌نویسان حق دارند در قبال خدمتی که ارائه می‌دهند از دستمزد عادلانه و مناسب برخوردار شوند؛ در محاسبۀ دستمزد آنها مدت زمان صرف شده، دانش، تجربه، توانایی‌ها، ... نیز باید در نظر گرفته شود.

12.    آشنایی با منابع و ابزار تجسس

مبنای معرفی اکثر فهرست‌ها در دو بخش، کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی، تبیین می‌شود. برای جستجو و تکمیل اطلاعات کتاب‌شناسی لازم است فهرستنویس به منابع گوناگون مراجعه کند، برخی از منابع اطلاعات کامل و برخی منابع، مختصری از عناصر کتابشناختی یافت می‌شود. به هر صورت فهرست‌نویس باید با تک‌تک کتابشناسی‌ها و منابع و مأخذ مرجع آشنا باشد. تجسس و مراجعه به مناسب‌ترین آنها را بداند، و در روش‌های عملی تجسس و مراحل آنها مهارت داشته باشد و افزون بر آن، به مقالات و معرفی‌ کتاب‌ها توجه کند و بنگرد دیگران دربارۀ آن چه گفته‌اند. از دیگر امکانات موجود سایت‌ها و پایگاه‌ها، نرم‌افزارهای گوناگون هستند که به جمع‌آوری و اطلاع‌رسانی در حوزۀ نسخه‌های خطی پرداخته‌اند. آشنایی و استفاده از اطلاعات آنها، نوع و نحوۀ ارائه اطلاعات هر کدام موجب می‌شود تا علاوه بر ایجاد هماهنگی نسبی و یکدستی در فهرست‌نویسی، در هزینه‌ها و نیروی انسانی نیز صرفه‌جویی شود.

  • برای مثال کتاب‌های «الذریعه، الاعلام، مصنفات شیعه و...» منابع ارزشمند مرجع هستند و در فهرستنویسی مخطوطات از ابزار تجسس به‌شمار می‌روند. گاهی فهرست‌نویس عنوان نسخه را تشخیص داده اما اطلاعاتی از مؤلف ندارد، در این مورد کتاب الذریعه در اولویت رجوع خواهد بود و می‌بایست طبق الفبای عنوان به مدخل مدنظر مراجعه کند، اما گاهی فهرستنویس نام مؤلف را شناسایی کرده و از عنوان اثر اطلاعاتی در دست ندارد، که در این مورد الاعلام و مصنفات مناسب رجوع می‌باشند که ذیل هر مدخل آثار اشخاص به‌طور مختصر معرفی شده‌اند. نحوه جستجو مدخل در منابع مرجع یکسان نیست و هر کدام روش جداگانه‌ای دارد.

نویسندگان: طیبه حاج‌باقریان کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی، فهرستنویس متون کهن. hajbaqeriyan@yahoo.com

و عبد‌الحسین طالعی-. استاد دانشگاه قم

 

 

 

بازدید:86
یادداشت ها